Лъэпкъ Хасэшхуэм и тхьэмадэ

Убыхщ. Истамбыл къыщалъхуащ. И адэр, Музэфер-пэщэ Мухьэмэд, Ливием и губернатору щытащ.

Тенджыз-инженер еджапIэ къиухащ (1899). Ливиемрэ Балканымрэ щекIуэкIа зауэхэм хэтащ. Япэрей дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм - Уэсмэн империем и хыдзэм и штабым и Iэтащхьэщ, абы и ужь­кIэ Тыркум и цIэкIэ хэтащ Брест-Литовск щекIуэкIа зэпсэлъэныгъэхэм. Кавказ щIыб­кIэ щыIэ республикэхэмрэ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэмрэ я лIыщхьэхэм епсэлъа тырку лIыкIуэхэм я пашэу щытащ (Трабзон, Батуми - 1918).

Изэт-пэщэ къызэригъэпэща правительствэм зауэ IуэхухэмкIэ министру хэтащ (1918 гъэм жэпуэгъуэ мазэм), ауэ Мудрос щызэ­ра­щIы­лIа зэгурыIуэныгъэм Iэ три­дза нэужь, абы къыхэкIыжащ.

Кемал Мустэфа (Ататюрк) дэщI зэпытащ. Тырку Республикэм и унафэр зыщIа зэ­хуэсхэм жыджэру хэтащ (Трабзон, Сивас къалэхэм). Инджылызхэм Истамбыл яубыда нэужь, тырку революцэм къыхэжаныкIахэм ящIы­гъуу Мальтэ хытIыгум щаIыгъащ. Лондон щекIуэкIа конференцым и ужькIэ хуит хъужащ (1921 гъэм).

Ататюрк и правительствэм жылагъуэ IуэхухэмкIэ министру хэтащ. Лъэпкъ Хасэшхуэм и тхьэмадэу щытащ. 1922 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм Тырку Республикэм и премьер-министр хъуащ. Исмет Иненю зэремызэгъым къыхэкIкIэ, а къулыкъум къытекIыжащ зы илъэс нэхъ мылэжьауэ. Ататюрк зыу­кIыну хэтахэм ящIыгъуауэ пцIы тралъхьэри, илъэсипщI­кIэ щысын хуейуэ суд тр­а­щIыхьащ (1926 гъэм). Европэм илъэсибгъукIэ щыIауэ, хей хъужащ. Меджлисым ха­хы­жащ къэралым къигъэзэжа нэужь (1936). Тырку Республикэм и лIыкIуэу Лондон щыщыIам (1942) хузэфIэкI псори илэжьащ Тыркур дунейпсо зауэм хэмыхьэн щхьэ­­кIэ. Къэрал лIыщхьэхэм ящы­Iейри, къулыкъум къы­хэкIыжащ, афIэкIаи къэрал Iуэху зэрихьэжакъым.

 Истамбыл щылIащ.

Дзыхь зыхуащI Адхьэм-пэщэ

Убыхщ. Балыкесир ­куейм хыхьэ Эмрикой шапсыгъ къуажэм къыщалъхуащ. Зэшитхум я нэхъыщIэщ. Зэшхэм ящы­щитIым, Решит-бейрэ Тевфик-бейрэ, дзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ къаухащ. Абыхэм ядэплъейри, нэ­хъыщIэри шуудзэм офицерхэр щыхуагъэхьэзыр еджапIэ Истамбыл къыщиухащ.

Балкан зауэхэмрэ Япэрей дунейпсо зауэмрэ хэтащ, зыбжанэрэ уIэгъэ хъури, дзэ къулыкъум къы­хэ­кIыжащ. Тыркум щыщ адыгэ тхакIуэ Адывар Хъалидэ мыпхуэдэу дегъэцIыху ар: «Штабращ абы япэ дыдэ сыщрихьэлIар. Зэгуэ­рым, зы пэшышхуэ сыщIы­хьауэ, зауэлI гупым сакъы­хэхутащ. Шэч хэлътэкъым ахэр Адхьэм и зауэлIхэр зэрыарам. Сэ Кемал тхы­лъымпIэ гуэрхэр хуэсхьауэ арат. Кемал и пащхьэ ист Адхьэм. Ар къыщылъэтри, си Iэр къиубыдащ. Адхьэм лIы лъагэт, гуащIэшхуэ зэрыхэлъыр фэуэ тетт. Ады­гэлI екIут. ПлIабгъуэт, бгы псыгъуэт, щхьэцыгъуэт, нащхъуэт. Пэшым щIэс псоми къахэщырт ар».

Уэсмэн империер Антантэм хэт къэралхэм яубыда нэужь, тыркухэм зы­къа­Iэтри, зэрыпхъуа­кIуэхэм ебэнын щIадзащ. Анатолием и къухьэпIэ лъэны­къуэм­кIэ щызауэ партизанхэм я пашэхэм ящыщ зы хъуащ Адхьэм, абы и шуудзэр пэщIэуващ алыдж зэ­ры­пхъуакIуэхэмрэ хъалифат ар­мэмрэ, абыхэм удын гуащIэ ирадзащ. Адхьэм и шуу­дзэм и нэхъыбапIэр ­адыгэт.

 Кемал Мустэфа и гупыр зыщIэкъур меджлисым и унафэм щIэту зауэ дзэ зэрагъэпэщынырт. Пар­тизанхэм ар ядэртэкъым, зым и IэмыщIи зралъхьэн мурад яIэтэкъым. Меджлисым и унафэм щIэт дзэ къы­зэгъэпэщыным и Iуэ­хур кIыхьлIыхь щыхъум, партизанхэр щхьэхуэу зэгухьэри,»Дзэ щхъуан­тIэ­кIэ» зэджэр къызэрагъэпэщащ, зэрыпхъуакIуэхэмрэ сулътIаным и дзэмрэ езэ­уэн папщIэ. «Дзэ щхъуан­тIэм» и Iэтащхьэр Адхьэм Черкест, дзыхь хуащIырти, партизанхэр псори абы еувэлIащ, ар я пашэ ­хъуащ. Партизанхэр Адхьэм Черкес и бэракъым щыщIэу­вэм, кемалистхэр къэгузэващ, дзэ зэрагъэпэщыным еужьэ­рэкI хъуащ. Унафэ къы­дагъэкIащ партизан гупхэм щыщи дзэм хагъэ­хьэн хуейуэ. Апхуэдэ уна­фэмкIэ арэзытэкъым езы партизанхэр, ар щхьэусы­гъуэ яхуэхъури партизанхэмрэ кемалистхэмрэ зэ­щыIеящ. Жагъуэгъу зэхуэ­хъуащ Ататюркрэ Адхьэмри. Зэпсэлъащ. ЗэгурыIуа­къым. Адхьэм къыщы­хуэ­мы­г­ъэдаIуэм, ар укIын, «Дзэ щхъуантIэри» зэбгрыутIыпщыкIыжын ­хуейуэ унафэ ищIащ Кемал Мустэфа.

Алыджхэм я деж кIуэсэн хуей хъуащ Адхьэм-пэщэр. Абы и пэжыпIэр зэблэшауэщ тырку тхыдэм иджыри къэс къызэрыщагъэлъагъуэр.

Алыджым икIри, Германием кIуащ Адхьэм-пэщэ, итIанэ хэщIапIэ хуэхъуащ Иорданиер, дунейм щехыжари аращ. Амман дэт адыгэкхъэм щыщIалъ­хьащ.

Адхьэм-пэщэ лIыхъужь щхьэмыгъазэущ цIыхум я гум къызэринар. Тырку лъэпкъ-щхьэхуит­щIы­жакIуэ бэнэныгъэм и тхыдэм игъащIэкIэ къыхэнащ абы и цIэр. Иужьрей илъэс тощIырыпщIым дунейм къытехьащ Адхьэм-пэщэ и гъа­щIэмрэ и бэнэныгъэмрэ теухуа тхылъ зыбжанэ, абыхэм ящыщщ «Адхьэм Черкес и щыхьэт» (зытхар Кутай Джэмалщ, тхылъитI хъууэ, Истамбыл, 1973), Сарыхъан Зеки итха «Адхьэм Черкес» (Анкара, 1984), «Адхьэм Черкес зыхэта Iуэху­хэр» (Шенер Джэмал, Истамбыл, 1994), нэгъуэщI­хэри.

Адхьэм-пэщэ и цIэр ягъэ­у­лъияуэ, хуэмыфащэ кIэ­ралъ­хьэу къекIуэкIащ куэд­рэ, пэжыр сэтей хъужу щIидзащ иужьрей илъэсхэм, абы тхыдэтххэр хуэмы­пIэщIащэми.

Абыкъу Ахъмэт-пэщэ

Узун-Яйла (Бгы КIыхьхэр) куейм (Къайсэр вилайетым) щыщ Абыкъу­хьэблэ къыщалъ­хуащ. ДзэлI еджапIэрэ (1879) академиерэ (1881) къиухащ. Зауэ Iуэху­хэмкIэ атташеуэ Белгради Москваи щыIащ (1884 - 1893).

«Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партым, шэрджэс хасэхэм я лэжьы­гъэм жыджэру хэтащ. Балкан зауэхэм я лъэхъэнэм - Уэсмэн империем и дзэпщ нэхъыщхьэ Назым-пэщэ (Бабыкъуэ) къызэригъэпэща КъуэкIыпIэ армэм и зы корпусым и Iэта­щ­хьэщ.

Генерал-полковник хъуа­уэ, Дзэм и Совет Нэхъыщхьэм хэтащ. Ферид-пэщэ Дамад и япэ правительст­вэм зауэ IуэхухэмкIэ и министру хэтащ, етIуанэ правительствэм - жылагъуэ лэ­жьы­гъэхэмкIэ и министру. Истамбыл дэс правительствэмрэ Анкара щыIэ Комитетымрэ яку дэтащ, ахэр зэгурыIуэжыным хуэлажьэу.

 Лъэпкъ-щхьэхуитщIы­жа­­кIуэ бэнэныгъэм и лъэ­хъэнэм адыгэхэм яку къаугъэрэ зэгурымыIуэны­гъэрэ къыдэмыхъуэн пап­щIэ хузэфIэкI къигъэнакъым. Октябрь революцэм и ужь­кIэ Кавказым икIахэм къадэIэпыкъу зэпытурэ екIуэкIащ.