Лирикэр гухэлъ къэзыIуатэщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, абы и купщIэр цIыхум и гурыщIэрщ, и гупсысэ щэхурщ, и дуней лъагъукIэрщ. Пэжщ, ар къежьэркъым дэтхэнэ цIыху къызэрыгуэкIым и гурылъу псэкIэ зригъэзахуэхэм я гущапIэу. Лирикэм и къуэпсхэр зыхэлъыр цIыхубэ дуней лъагъукIэрщ, абы и зэхэщIыкIымрэ и хъуэпсапIэхэмрэщ.
Пасэрей лирикэм «сэ» цIэпапщIэр зэрыхэтым хуэдизрэ «дэ»-ри хэтщ, ауэ ар зы бжыгъэм иту къыщыкIуэм дежи, цIыхубэм я дежкIэ зэхуэдэщ, абы къыхэмыщхьэхукIыщауэ. Ар хыдолъагъуэ адыгэ уэрэдыжьхэм, псалъэм папщIэ, «Джылахъстэней жэщтеуэм», «Нартыгу и уэрэдым», «Андемыркъан и уэрэдым». Абыхэм сыт хуэдизу лIыхъужь макъамэр емыбэкIми, лирикэ пкъыгъуэ хэмылъу жыIэгъуейщ, хэлъ къудейкъым, атIэ гурыщIэ лъэщыр уэрэдым и джэлэсу щыжыпIэни щыIэщ: мы зи цIэ къитIуа уэрэдхэм наIуэу къыщыIуэтащ лIыхъужьым и гурылъхэмрэ абы и образ хэхамрэ. «Нартыжь уэрэдми» субъектым и цIэкIэ къэIу псалъэхэр хэтщ. Ахэр зэм закъуэ бжыгъэм иту, зэми куэд бжыгъэм иту къакIуэ щхьэкIэ, зэхьэлIауэ щыт езы субъектыр цIыху щхьэхуэу, зы лъэныкъуэкIэ гъэзауэ къолъагъуэр. «Си джатэжьурэ...» «Псы ежэхымэ сызэпырыплъымэ…» – мы псалъэхэр зэ еплъыгъуэкIэ къыхэщыр щхьэ закъуэ гъэнэхуащ. Ауэ а щхьэ закъуэми къиIуатэр бэм я Iуэхущ, я гузэвэгъуэщ, я лъагъукIэщ: «...ди Бэтэрэз», «ди яужь...» «ди дзэ гъэшынэ». Абы хуэдэу псалъэ занщIэм хэту куэдрэ урохьэлIэ щхьэ закъуэ цIэпапщIэм и пIэкIэ куэд бжыгъэ къэзыгъэлъагъуэр къакIуэу. Мыр иджыри щхьэ закъуэ лирикэкъым, ауэ лирикэу зэрыщытым шэч хэлъкъым.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ, эпосым зиужьурэ цIыхубэ лирикэр лъэ быдэкIэ уващ. Хэбгъэзыхьмэ, зи гугъу тщIы жанрым хыхьэ уэрэдхэм заужьауэ яхэлъщ лирикэ пкъыгъуэхэр. Щапхъэр мыбдежым щыгъунэжщ, ауэ мис нэхъ цIэрыIуэ хъуа уэрэд зыбжанэ: «Андемыркъан», «Нартыгу и тхьэусыхэ», «Къербэч», «Къулъкъужын зауэ», «Къарэкъэщкъэтау зауэ», «Бзиикъуэ зауэ», «Лабэдэсхэм я гъыбзэ», нэгъуэщIхэри. Къэтхьынщ, псалъэм папщIэ, «Нартыгу и тхьэусыхэм» щыщ едзыгъуэ:
Ей, иджырей пщащэхэри
щауэ къуданхэми кIэлъоплъри.
Ей, дызыкIэлъыплъмэ,
адэ щIэиныншэ дахещIэри.
Ей, сщIа псор жысIэжмэ,
мы лIыжь щхьэщытхъури къысфIащи.
Ей, сэ си мыщIащхьэ
пщы Щауэтыкъри хэзгъащIи.
Зэрынэрылъагъущи, ищхьэкIэ къэтхьа едзыгъуэр лирикэ пкъыгъуэхэмкIэ къыщIедзэри, адэкIэ Iуэхур лIыхъужьыгъэм (пщы Щауэтыкъыр зэрыхагъащIэм) хуокIуэ.
И бзэрэ макъамэкIэ лIыгъэм хуэгъэпсауэ, гухэлъ, гупсысэ куухэри имыхамэу къыщIокI уэрэдыжь жанрыр. ИужькIэ псалъэ шэрыуэу, псалъэжьу ежьа куэд апхуэдэ уэрэдхэм къахэкIауэ хуэбгъэфащэ хъунущ. Мис щапхъэхэр: «Гугъэмрэ жеймрэ адэ щIэиныфIт» («Шэджэмокъуэ Хьэсанш и уэрэд»), «Уэрэдыр фадэм къыхокI» («Къундет и къуитIым я уэрэд»), «ТхьэщIагъ мэзыр зы мыщхьэт» («Жансэхъухэ я нысэм и гъыбзэ»). Абыхэм хуэдэу уэрэдым хэтынкIэ мэхъу ущие псалъэ, тхьэусыхафэ, хъуэр: «Къэбэрдейр Жанхъуэтыпщым федэIукъым» («Къэбэрдей жэщтеуэшхуэ»); «Урысмэ я шы гъэшха гущэу дэ дагъашхэри, ЛъхукъуэлIмэ я вы гъэшха гущэурэ дэ дашхыж» («Жансэхъухэ я нысэм и гъыбзэ»); «Жэщыр хъумэ, гъыбзэр соус, Махуэр хъумэ, согузэсэж. Ар зи закъуэмэ сытхэр и махуэ...» («Хьэтх Мыхьэмэт и гъыбзэ»); «Къарэмырзэхэ фи дыщэ бжаблэр Гын Iугъуэмэ къыфхуегъэуфIыцI, Джаурыжьурэ зи напэр фIыцIэр Елмырзэ и къуэкIэ Темырболэтщ» («Лабэдэсхэм я гъыбзэ»).
Языныкъуэхэм деж уэрэдыр зыхуэпхьыну жанрыр умыщIэу мэхъу. Къапщтэмэ, «Гуащэгъагъ и гъыбзэр» и теплъэкIи, и усэбзэкIи лирикэ уэрэдщ. Ауэ и хъыбарыр къэплъытэмэ (абы Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ я Iуэху къызэрекIуэкIар къыщыIуэтэжащ икIи ар тхыдэжь жанрым и щапхъэм итщ), лирикэ къудейм къыщынэу жыпIэ хъунукъым. Абы хуэдэщ «Гуащэмахуэри», «Хьэтхым и къуэ Мыхьэмэт и уэрэдри», нэгъуэщIхэри. Мыбыхэм щызэхэухуэнащ тхыдэри, лIыхъужьыгъэри, зекIуэ хабзэхэри, гухэлъ щабэри.
Псалъэм папщIэ, жытIахэм щыхьэт тохъуэ «Джылахъстэней жэщтеуэр», «Нартыгу и уэрэдыр», «Андемыркъан и уэрэдыр». Сыт хуэдизу лIыхъужь макъамэхэр емыбэкIми, абыхэм лирикэ пкъыгъуэ яхэмылъу жыIэгъуейщ. Хэлъ къудейкъым, атIэ гурыщIэ лъэщыр уэрэдым и джэлэсу щыжыпIэни щыIэщ: мы зи цIэ къитIуа уэрэдхэм наIуэу къыщыIуэтащ лIыхъужьым и гурылъхэмрэ абы и образ хэхамрэ.
Абыхэм нэхърэ нэхъыжьыжу къалъытэ «Нартыжь уэрэдми» субъектым и цIэкIэ къэIу псалъэхэр хэтщ. Ахэр зэм закъуэ бжыгъэм иту, зэми куэд бжыгъэм иту къакIуэ щхьэкIэ, зэхьэлIауэ щыт езы субъектыр цIыху щхьэхуэу, зы лъэныкъуэкIэ гъэзауэ къолъагъуэ:
Си джатэжьурэ хьэщхьэрыIуэдзэ,
и дзэпкъитIымкIэ лъыхэр йожэхри,
Псы ежэхмэ сызэпроплъри,
кхъухь фIыцIэжьхэри къызэпрахури.
«Си джатэжьурэ...», «Псы ежэхымэ... сызэпрыпльымэ» – мы псалъэхэм зэ еплъыгъуэкIэ къыхэщыр щхьэ закъуэ гъэнахуэщ. Ауэ а щхьэзакъуэми къиIуатэр бэм я Iуэхущ, я гупсысэщ, дуней еплъыкIэщ.
Адыгэ лирикэм зиузэщIын щхьэкIэ, мыхьэнэ ин дыдэ яIащ уэрэдыжьхэм хъыбар къадэкIуэу зэрыщытам: хъыбарым къэхъуа-къэщIар къыщыIуэтэжагъэххэти, уэрэдыр нэхъ хуит хуэхъурт гурыгъу-гурыщIэхэр къэIуэтэным. Ауэрэ, поэзием нэхъ зиужьыху, щхьэ закъуэм и Iуэхухэми гулъытэ нэхъыбэ игъуэт мэхъу. ЦIыхубэм я дежкIэ зэхуэдэ персонажу теплъэ хэха зимыIэм и пIэм къоувэ езым и гъащIэ гъуэгу щхьэхуэ ирикIуэж, адрейхэм ящыщу зыми емыщхь, итIани зи гурыгъу-гурыщIэхэр куэдым я псэм дыхьэ лирикэ лIыхъужьыр. АбыкIэ зы лъэбакъуэу жыпIэ хъунущ тхьэусыхафэ уэрэдхэр: лIыхъужьым и щхьэкIэ къыщыщIахэр уэрэду къеIуэтэж, и гум, и псэм щызэригъэзахуэ Iуэхугъуэхэр имыбзыщIу утыку Iуэху ещI. Абы хуэдэхэр хыболъагъуэ «Жаниболэт», «Борэжь», «Лэзэрокъуэ» уэрэдхэм яхуэдэ зыбжанэм.
ЦIыхубэ лирикэм апхуэдэуи зыужьыныгъэфI щагъуэтащ цIыхубз уэрэдхэм. Ауэ мыри къыхэгъэщыпхъэщ: IуэрыIуатэм и зы пкъыгъуэу цIыхубэ лирикэр къыщыхэщхьэхукIа зэманым япэ дыдэу зэфIэувар тхыдэр зэбэкI, ауэ лирикэ щабэри (языныкъуэхэм деж нэрымылъагъуу, мыIупщI дыдэу) зыхэлъ уэрэдхэрщ. ИужькIэ къэунэхуащ гухэлъыр зэбэкI лирикэр, нэхъ иужьыжкIэ – гухэлъыр зи лъабжьэ, ар щытепщэ лирикэр.
