Физикэ щIэныгъэм пэIэщIэ

Хьэршым къыщекIуэкIхэм зи нэIэ тезыгъэт астрофизикхэм жаIэм тетщIыхьмэ, гъуни нэзи зимыIэ, нэм къыхуэмыплъыхь уахэ абрагъуэм, дэ дызэсэжам хуэмыдэу, зэманыр щызэщIэкIуэж, жыжьэу IукIам къыщригъэзэкIыж нэгъуэщI Дуней (КъэщIыгъэ) щхьэхуи щыIэнкIэ зэрыхъунум шэч хэлъкъым.  

США-м «NASA» зи фIэщыгъэ уахэхутэ и IуэхущIапIэм къызэрыщалъытамкIэ, зэхуэмыдэ ДунеитIри астрофизикхэр «КъэлындышхуэкIэ» («Большой взрыв») зэджэм и Iэужьщ.

Катар хьэрып къэралым и къалащхьэ Дохэ зи хэщIапIэ «Al Jazeera» хъыбарегъащIэ IэнатIэм (агентствэм) зэрызэбгригъэхамкIэ, щIэныгъэлIхэм я деж зэдауэ инхэр къыщыхъеящ, NASA-м и IэщIагъэлIхэм щыIэнкIэ хъуну жыхуаIэ дуней къызэрымыкIуэм и «хьэл-щэнымрэ» и «шыфэлIыфэмрэ» зыхуэдэм ехьэлIауэ.

ИкIи, еджагъэшхуэхэм я нэхъыбэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, дызэсэжам емыщхьу зэманыр щызэщIэкIуэж КъэщIыгъэм къыщхьэщыкIыныгъэ нэхъыщхьэу иIэр (дыщыпсэум елъытауэ) зы закъуэщ: къыщыхъу псоми я зэблэхъукIэр, дэбгъуэн щымыIэу щызэпыща пэтми, блэкIам къикIыу дызэрыт лъэхъэнэм къызэрыхуэкIуэрщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэр дэ, КъэщIыгъэ «захуэм» щыпсэухэр, я нэхъ мащIэрауэ ди гупсысэкIэм темыхуэщ.

NASA-м и IэщIагъэлIхэр зи гугъу тщIы гупсысэм хуэзышар хьэршым къилъэтыкI  мэскъалхэм къапкърыпсыкI нэрымылъагъу «хысыджхэр» (импульсхэр) зыхуэдэр къэзыпщытэ ANITA антеннэу Антарктидэм щагъэувам къыпыщIа, жьы зэрыт топ гъэпща телъыджэу лъагащэу (километр 37-кIэ) щаIэтам къиубыда радио-хысыджхэм я зэкIэлъыкIуэкIэрщ (спектр).

Мыдрейуи къыхэдгъэщынщи, ЩIы Хъурейм къыдэгъуэгурыкIуэ и хьэуам, уахэ жыжьэм къикIыу, кIэи-пэи ямыIэу, къыхыхьэ-къыкIуэцIрыпсыкI мэскъал цIыкIужьейхэм яхэтщ къару ин дыдэ (пкъыгъуэ нэрымылъагъухэм я пщалъэкIэ деплъмэ) зиIэхэри. Абыхэм яхэбгъуэтэнущ я хьэлъагъкIи зэрызэщIэузэда я лъэщагъкIи щIэныгъэлIхэм иджыри къыздэсым къагъэунэхуахэр ауэ жыжьэу зыщIэмыхьэнухэри.

Мыри гъэщIэгъуэнщ: Антарктидэм щрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, «тау-нейтрино» зыфIаща а мэскъал хьэлъэхэм къахэкIащ ди планетэм къыкIуэцIрыпсыкIыжу, мыдрей лъэныкъуэмкIэ щыIэ и щхьэфэм къытеунэхуэжу, уэгум илъэтэжахэри. ЯфIэтелъыджэ хъуа а Iуэхум астрофизикхэр щытепсэлъыхьыжым къыхагъэщащ, «Дуней тэмэм» жыхуэтIэм апхуэдэ «зыгъэзэкIэр» зэзэмызэххэ фIэкIа къызэрыщымыхъур. АтIэми, ANITA антеннэм къыхуэбжар куэдкIэ щынэхъыбэкIэ, абы къикIыр зыщ – зи гугъу тщIы мэскъалхэр къыздикIыр ЩIы Хъурейм къыщагупсыса физикэ щIэныгъэм и хабзэхэр щыземыкIуэ нэгъуэщI Дунейрщ (Вселеннэ), зэманыр щызэщIэкIуэжрэ блэкIам къыщигъэзэжу.

КЪУМАХУЭ Аслъэн.