«Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» фестиваль-зэпеуэр ирагъэкIуэкI илъэс зыкъом щIауэ. А Iуэху дахэм нэхъапэкIи и гугъу фхуэтщIащ, ауэ иджыри дыкъыщIытеувыIэм и щхьэусыгъуэр абы и унафэщI, педагогикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат ТIажь Борис иджыблагъэ иригъэкIуэкIа зэхыхьэхэм ящыщу зи гугъу къытхуищIахэм фыщыдгъэгъуэзэну дызэрыхуейрщ.
Лъэпкъ щэнхабзэр хъумэнымкIэ, сурэт щIыным зэфIэкI щызиIэхэр къэгъэнэIуэнымкIэ, апхуэдэхэм ядэIэпыкъунымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ мы фестиваль-зэпеуэр 2008 гъэм ирагъэжьащ. Ар къызэзыгъэпэщар Лъэпкъхэм я унэу Москва дэт къэрал IуэхущIапIэмрэ сурэтыщI-модельер ТIажь Альбинэ и фондымрэщ. КъыжыIапхъэщ мыр къыхэзылъхьахэм 2012 гъэм УФ-м и Правительствэм щэнхабзэмкIэ и саугъэтыр къызэрыхуагъэфэщар. Проектыр зэдагъэзащIэ ар зи жэрдэмхэмрэ Урысейм и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэмрэ, УФ-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэр, КъБР-м и Правительствэр, УФ-м и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ Федеральнэ щIыналъэм щыIэм и Аппаратыр я дэIэпыкъуэгъуу.
Iуэхур зэрырагъажьэрэ абы хэтащ Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщу 60-м, хамэ къэрал 30-м (Тыркум, Сирием, Иорданием, Европэм, Азием, Африкэм, Латин Америкэм, нэгъуэщIхэми) я сабий мин 20-м щIигъу. КъыжыIапхъэщ, художник ныбжьыщIэхэм я сурэт, графикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэр «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» фондым бзэ зэмылIэжьыгъуэхэмкIэ къыдигъэкI тхылъхэм зэрыхагъэхьэр. Урысейм и къинэмыщIауэ, зэрыжытIауэ, хамэ къэралхэм щыщ ныбжьыщIэхэри абы къызэрыхашэр гуапэщ. Лэжьыгъэ нэхъыфIхэр хагъэхьащ Москва Лъэпкъхэм я унэм, Кавказ Ищхъэрэ, Ипщэ Федеральнэ, Москва, Абхъазым (Сыхъум, Гагрэ, Новый Афон), Тыркум (Истамбыл, Анкара, Адана), Иорданым (Амман), Италием (Рим) щагъэува бгъэIэпхъуэ хъу гъэлъэгъуэныгъэм. Абы и фIыгъэкIэ ягъэбыдэ Урысей Федерацэмрэ хамэ къэралхэмрэ я еджапIэхэм яку дэлъ щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэнхабзэм и тхыдэм щIэблэр драгъэхьэх.
Лъэпкъхэм я унэу Москва дэтым и унафэщI Ануфриенкэ Сергей зэрыжиIамкIэ, лъэпкъ щэнхабзэхэр хъумэжынымкIэ, щIэблэр хэкупсэу къэгъэхъунымкIэ, лъапIэныгъэхэр гъэбыдэнымкIэ нарт эпосыр IэмалыфIщ.
Фестивалым ирихэтыну ныбжьыщIэхэм ящIа сурэтхэм, къыдагъэкIа тхылъхэм я фIагъымрэ бжыгъэмрэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Нэхъыщхьэращи, къэрал куэдым щыпсэу сабийхэр драгъэхьэхыфащ нарт IуэрыIуатэм и лIыхъужьхэм. Ди къэралми нэгъуэщI щIыналъэхэми мы зэманым гъэлъэгъуэныгъэхэр щокIуэкI, еджакIуэхэмрэ студентхэмрэ ящIа сурэт нэхъыфIхэр ахэм къыщыхах, фестивалым щагъэлъэпIэн папщIэ.
- Налшык накъыгъэ мазэм зэхыхьэ гукъинэжхэр щедгъэкIуэкIащ. Абы хэтащ ди къэралым щыпсуэхэмрэ хамэ щIыпIэхэм щыщ студентхэмрэ. КъищынэмыщIауэ, «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» Iуэхум хыхьэ зэIущIэ Минск къалэми щызэхэтащ. Иджы дыдэ Москва, Лъэпкъхэм я унэм, бгъэIэпхъуэ хъу «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» гъэлъэгъуэныгъэр къыщызэIутхащ. Абы хэдгъэхьащ Абхъаз Республикэм щыпсэу сабийхэм я лэжьыгъэхэри, - жеIэ ТIажь Борис. – Апхуэдэу, Осетие Ищхъэрэ-Алание Республикэм и Мэздэгу къалэм и Сабий художественнэ школым щедгъэкIуэкIащ «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» (Урысей-Беларусие-Абхъаз-Хьэрып Эмират Зэгуэтхэр) арт-марафоным и VI Iыхьэр.
КъБР-м и цIыхубэ сурэтыщI Бгъэжьнокъуэ Заурбэчрэ ТIажь Борисрэ КъБКъУ-м Индием къикIауэ щеджэ студентхэм папщIэ щрагъэкIуэкIащ нарт лIыхъужьхэм я сурэтхэр щIынымкIэ зэпеуэ. Лэжьыгъэ нэхъыфIхэр хагъэхьащ Сосрыкъуэ теухуауэ хиндиебзэмкIэ къыдагъэкIа тхылъым.
«Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» фондым нэхъапэIуэкIэ къыдигъэкIащ «Сосрыкъуэ къызэралъхуар», «Сосрыкъуэ мафIэ къызэрихьыжар», «Сосрыкъуэ нартхэм ху къазэрыхуихьыжар» тхылъхэр, нэгъуэщIхэри. А къыдэкIыгъуэхэр бзэ 14-кIэ зэрадзэкIащ, хиндиери хыхьэу. АбыкIэ къадэIэпыкъуащ Индием къикIауэ КъБКъУ-м щеджэ студентхэр. Лэжьыгъэхэр ягъэдэхащ Бгъэжьнокъуэ Заурбэч и сурэтхэмкIэ. Художникым и жэрдэмкIэ а тхылъхэм хагъэхьащ нарт лIыхъужьхэм я сурэтхэу Индием щыщ студентхэм ящIахэр. КъыжыIапхъэщ, лIыхъужьхэм я сурэтхэм къытращIыкIа мыхъуу, хъыбархэм къызэрыщыхьам тету я нэгу къызэрыщIагъэхьэм хуэдэу ахэр къызэрагъэлъэгъуар.
- Этнографием и фэеплъ хъуащ нарт IуэрыIуатэр. Нарт хъыбархэм яхъумащ тхыдэр, лъэпкъым и блэкIар, къыдекIуэкI щэнхабзэр, гъуазджэр. ЛIэщIыгъуэкIэрэ IуэрыIуатэм и лIыхъужьхэм къахьэсащ щIыуэпсыр, щIыналъэр пхъумэн, хьэщIэм пщIэ хуэщIын, зауэлI щхьэмыгъазэу, ныбжьэгъу пэжу ущытын зэрыхуейр. ЩIэблэр а дахагъэхэм зэрыдевгъэхьэхыр, жылагъуэм а Iуэхугъуэхэм гу зэрылъевгъатэр уасэншэщ! Iуэхум хэт дэтхэнэ зы сабийми Iэмал иIэщ хъугъуэфIыгъуэхэм лъэIэсыну, нартхэм я дунейм щыхьэщIэну, лIыхъужьхэм я гъащIэм, лъэпкъ Iущыгъэм, дахагъэм зыщагъэгъуэзэну, - жиIащ КъБР-м и Парламентым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмкIэ, физкультурэмкIэ, спортымрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и комитетым и унафэщI, педагогикэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, профессор Емуз Нинэ.
«Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» арт-проектым лъабжьэ хуэхъуащ Кавказым ис лъэпкъхэм я IуэрыIуатэр. Ди эрэм ипэ къихуэ япэ, етIуанэ илъэс минхэм я зэблэкIыгъуэм къэунэхуа эпосыр ЮНЕСКО-м къилъытащ дунейпсо щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэу.
Мыри къыхэгъэщыпхъэщ: «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ»-м хуэдэ лэжьыгъэ Урысейми нэгъуэщI къэралхэми щыIэкъым. «Нартхэм я хъугъуэфIыгъуэ» тхылъыр бзэ зэмылIэужьыгъуэу 14-кIэ зэрадзэкIащ. Лъэпкъ куэдым щыщ ныбжьыщIэхэм иджы Iэмал яIэщ лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэм зэщхьэщыкIыныгъэу яIэр зэрагъэпщэну.
Кавказым ис лъэпкъ куэдым я щэнхабзэр къыгуэхыпIэ имыIэу нарт хъыбархэм епхащ. Адыгэ IуэрыIуатэр лъэпкъым и щэнхабзэ фэеплъщ, ди гъуазджэм и щапхъэщ, дунейпсо щэнхабзэр зыгъэбейщ. Абы къыщыгъэлъэгъуащ гуапагъэр, захуагъэр, ныбжьэгъугъэр, зэкъуэтыныгъэр, лъэпкъым и блэкIар, щыIэкIэ-псэукIэр, и Iуэху еплъыкIэхэр.
