Террорист Iуэхухэм сыт щыгъуи хэщIыныгъэ къашэ, я инагъым елъытауэ. Языныкъуэхэм апхуэдэ лъэужь бзаджэ къагъанэри, уеблэмэ, тхыдэм хэгъуэщэжыркъым. Апхуэдэщ, псалъэм и хьэтыркIэ, I9I6 гъэм Архангельск щалэжьар.
Мы къалэр Япэ дунейпсо зауэм и зэманым щытащ пащтыхь правительствэм нэгъуэщI къэралхэм къыщищэху Iэщэхэр, хьэпшыпхэр зрашалIэ кхъухь тедзапIэшхуэхэм ящыщ зыуэ. I9I6 гъэм жэпуэгъуэм и 26-м «Барон Дризен» кхъухь абрагъуэр Баркарицэ тедзапIэм къыIухьащ апхуэдэ куэд илъу. А иныжьым къишат Мурманск гъущI гъуэгум папщIэ рельсхэр, нэгъуэщI пкъыгъуэ хьэлъэхэр, апхуэдэу къауэ Iэщэу пут I55 576-рэ, Iугъуэ зымыщI гыну пут 23350-рэ, гын фIыцIэ пут 6I46-рэ, мафIэ щIэзыгъанэ гранатэу мин 50-м щIигъу-псори къыпхуебжэкIынукъым, ауэ къыхэдгъэщынщ ищIагъым хлор ткIуаткIуэу баллон 548-рэ, апхуэдэу кислота пут 2020-рэ зэрыщIэтар. А псори матросхэм сэкъатыншэу Iуфэм къагъэсын яхузэфIэкIат.
Пщэдджыжьым жьыуэ кхъухьыр унэщIын щIадзащ. Шэджагъуэм ирихьэлIэу, «Барон Дризен»-р капитанми штурманхэми я мызакъуэу, хьэлъэзехьэхэм я нэхъыбэми ябгына иужь, узижагъуэн къэхъуащ: кхъухьым и пэ лъэныкъуэмкIэ лагъым къыщыуащ. Абы и макъыр апхуэдизкIэ шынагъуэт икIи инти, хьэуар зэрызджызджыр, хэбгъэзыхьмэ, Холмогорхэми щызыхащIащ.
АрщхьэкIэ ар я щIэдзапIэ къудейт тедзапIэм къытепсыха насыпыншагъэхэм. Кхъухьым ит Iэщэхэр зэкIэлъхьэужьу къауэу хуежьащ, абыхэм яхыхьащ кърахыу ягъэтIылъахэри. ТедзапIэ мыиныр зэрызэхэщэщам и мызакъуэу, удыныр ялъэIэсащ Iэщэхэр ярылъу гъунэгъуу щыт нэгъуэщI кхъухьхэми…
Псэууэ къэнахэм къаIуэтэжырт а махуэм Баркарицэ и мызакъуэу, абы и гъунэгъу къуажэхэри лагъымхэм ирахужьа жьым къанэ щымыIэу зэрызэхикъутар. «Рекорд» буксирымрэ тоннищэ къэзыIэтыф кранымрэ уфэрэнкIри тенджызым щIилъэфат. Языныкъуэ унэхэр ирихыпат, ныкъуэкъутэ хъуахэм я къутахуэхэм уIэгъэ хъуа цIыхухэр хэлът.
И къалэн бзаджэр игъэзэщIащ мафIэми. Жьым зэщIигъэстурэ ирихужьэ абы зэуэ исащ хьэлъэзехьэхэр щыпсэу унэ гъуэмбэрэщхэу 25-рэ, IуэхущIапIэу 5. Iэщэхэр къэуэнри, мафIэсхэри увыIакъым жэщ-махуэ зыбжанэкIэ.
ЖыIэн хуейщ, Iэмал зэрагъуэту, къегъэлын Iуэхухэм зэрыщIадзар. Насыпыншагъэр къызэрыхъуу щIыпIэм къекIуалIэу хуежьащ гъунэгъуу тенджызым тет кхъухь зэмылIэужьыгъуэхэр, Вологдэ кIуэну ежьахэми къагъэзащ, сэбэп хъун папщIэ.
КъегъэлакIуэхэм къутахуэхэм къыхахырт фэбжь зыгъуэтахэр. Ауэ языныкъуэхэм зыри ядэIэпыкъужыфынутэкъым.
Правительствэ комиссэм иужькIэ зэрызэхигъэкIамкIэ, къэхъуар террорист Iуэхуу къыщIэкIащ икIи абы хэкIуэдащ псори зэхэту цIыху 600-м нэблагъэ. УIэгъэ хъуахэмрэ фэбжь зэмылIэужьыгъуэхэр хэзыхахэмрэ я бжыгъэр II66-рэ хъууэ къабжащ. Дыщэ сом мелуан 80 я уасэ къагъауэ Iэщэ зэмылIэужьыгъуэу тонн мин 30 хэщIыныгъэу ягъуэтащ.
Нэхъ хьэлъэ дыдэр мыр урысей флотым кърадза етIуанэ удыну зэрыщытырт. Япэм - I9I6 гъэм жэпуэгъуэм и 7-м къэхъуам - икъутат Тенджыз ФIыцIэ флотым и пажэ «Императрица Мария» кхъухь абрагъуэр. Гын хъумапIэр къэуа иужь ар псым щIилъэфат. А насыпыншагъитIым щIагъэпсынщIат лъэрымыхь хъу пащтыхь империем и къухьэжыгъуэр.
Комиссэм къищIащ «Барон Дризен»-м къыщыхъуар а кхъухьым лагъым къызэрыщагъэуам и Iэужьу зэрыщытыр. А зэманым Германием и тIасхъэщIэх IэнатIэм зауэм террорист Iуэхухэр къызэрыщигъэсэбэпыр щэхужтэкъым. Баркарицэ кхъухьхэр щыунэщIыным теухуа лэжьыгъэхэр зи унафэ щIэтыр лъэпкъкIэ нэмыцэ Мелленберг Эдмундт. Абы и дэфтэрхэм яхэлът «Германием и сэбэп зыхэлъ шпионыгъэм хэпщIащ» псалъэхэр зытетха. Кхъухьым и капитанри абы и дэIэпыкъуэгъуитIри нэмыцэхэм къатехъукIат. Абы къыдэкIуэу, щыми кхъухьыр ябгынат ар къэуэным и пэ къихуэу. Щыри ягъэтIысащ, арщхьэкIэ Iуэхур зэхэзыгъэкIхэм ахэр щIагъэкъуэншэн гуэри къахуэгъуэтакъым. Абыхэм яужькIэ шэч хуащIащ «Барон Дризен-м и матросхэм ящыщу псэууэ къэна закъуэ боцман Полько Павел. Хэкъузауэ щыпкърыупщIыхьым абы зиумысыжын хуей хъуащ Германием хуэлажьэ цIыхум кхъухьым лагъым къыщигъэуэн папщIэ ахъшэшхуэ къызэрыритамкIэ икIи мафIэ щIидзэу езым зэрызигъэпщкIужамкIэ. Бзаджэнаджэр яукIащ.
20I7 гъэм Баркарицэ фэеплъ щыхуагъэуващ Япэ дунейпсо зауэм хэкIуэдахэм. Ар псом япэу зейр, дауи, бийм илэжьа хьэкIэкхъуэкIагъэм зи гъащIэр ихьахэрщ. АрщхьэкIэ Германиер мы щIэпхъаджагъэм зэрыхэпщIам тхыгъэкIэ щыхьэт техъуэ дэфтэр гуэри щыIэкъым. Къэнар нэмыцэ лъэужь къудейщ.
