Шаляпиным Налшык къызэрыщыхъуар

Тхылъ тедзакIуэ, зэхуэхьэсакIуэ Котляров Виктор игу къегъэкIыж уэрэджыIакIуэ цIэрыуэ Шаляпин Фёдор Налшык къэкIуауэ зэрыщытар.

ЛIэщIыгъуэ блэкIам урыс уэрэджыIакIуэ щэджащэ Шаляпин Федор гъэ къэс Минвод зыщигъэпсэхуу щытащ, 1917 гъэм ар Нартсанэ къэкIуат, шыщхьэуIум Налшык кърагъэблэгъащ.

Ар къызэрыхъуа щIыкIэр Къылышбий Исмэхьил и гукъэкIыжхэм къыхощ: «…Налшык дэт реальнэ училищэм щIалэгъуалэ гуп цIыкIу щызэхуэсу щытащ, еджакIуэхэм сурэтыщI, макъамэтх цIэрыIуэхэр щрагъэцIыхуу. Училищэм дыщезыгъаджэхэр щIэныгъэшхуэ зиIэ IэщIагъэлIхэт. Абыхэм ящыщт франджы бзылъхугъэ Зюэрис Леонтин. Ар Долинск щыпсэурт, Закржевская Софья Андреевна деж фэтэр къыщищтауэ. Закржевскэм и благъэ хъыджэбз цIыкIу гуэр Мэзкуу консерваторэм щеджэрт, уэрэджыIакIуэ хъуну зигъэхьэзырт, а гъэмахуэм Налшык щыхьэщIэрт. Ядвигэ (арат пщащэм и цIэр) Шаляпин ицIыхурти, уэрэджыIакIуэр Нартсанэ зэрыщыIэр къыщыджиIэм, къедгъэблэгъэну мурад тщIащ».

Къылышбий Исмэхьил Бэч и къуэм (1896 - 1974) Налшык дэт реальнэ училищэр къиухат, усэным Iэзагъышхуэ хуиIэт. Ауэ уэркъхэм къазэрыхэкIам и щхьэусыгъуэкIэ, властыщIэм абы и гъуэгу бгъуфIэр зэпиупщIащ, Хэкум ирахури Къэбэрдей-Балъкъэрым зыми къыщимыцIыхуу къэнащ. ФIыщIэ хуэфащэщ Къылышбийм и гукъэкIыжхэр итхыжу, Шаляпин Налшык зэрыщыIар ди деж къэзыгъэса Къуэдзокъуэ Владимир (1927 - 1992).

Бадзэуэгъуэм и кIэм е шыщхьэуIум и пэм Шаляпин щхьэкIэ Нартсанэ шыгу зэщIэщIа ягъэкIуащ. УэрэджыIакIуэр и утыку къихьэгъуэхэр къызэзыгъэпэщ Двориков И. Г. и гъусэу къэкIуащ. ХьэщIэхэр Закржевскэм и деж къыщыувыIэри, тхьэмахуэ псокIэ абы щыхьэщIащ. Хъыбархэм къызэраIуэтэжымкIэ, махуэхэм языхэзым ар чыристэн духьэшыхэм я деж Бгы-Сэрейм кIуащ, нэгъуэщI зы махуэм езыр-езыру къызэпэща концерт зыщIыпIэ щигъэлъэгъуащ. Къуэдзокъуэ Владимир Къылышбийм жиIахэр къеIуэтэж: «Шаляпиным гукъыдэжышхуэ иIэт. Япэ дыдэ 1893 гъэм Тифлис оперэм и театрым утыку къызэрыщихьауэ щытахэр жиIэжащ. «Мис мы бгыхэм я щIыбагъым щыщIэздзащ сэ уэрэд жыIэн»,- игу къигъэкIыжырт абы. Зым зыр иужь иту цIыхухэр къелъэIуурэ, Шаляпиным и уэрэд цIэрыIуэхэр игъэзэщIащ. Зигу илъыр зымыбзыщI бгырысхэм ягу зэрыхэхъуэр къагъэлъэгъуэху, модрейри нэхъ къызэрыкIырт. ИтIанэ Шаляпиныр адыгэ уэрэд жраIэну къэлъэIуащ: «Фи щIыпIэр дахащэщ, шашлыкым хуэдэ щыIэкъым, уэрэдхэри фIыуэ си гум жеIэ». УэрэджыIакIуэ телъыджэм и лъэIур ягъэзэщIащ. Шаляпиным куэдрэ и Iэгуауэр игъэувыIакъым: «Уэрэд телъыджэщ уи гум кIуэцIрыкIыу. Сэ сфIэфIхэм хуэдэщ ар, уэрэд нэщхъейхэм сыдахьэх».

А псор уэрэджыIакIуэм теухуауэ къытлъэIэса гукъэкIыжщ. Иджы мис езы дыдэм и псалъэхэр. 1917 гъэм шыщхьэуIум и 10-м Шаляпиным ипхъу Иринэ хуетх: «Зымахуэ мыбдеж пэмыжыжьэу щыт Налшык къалэ цIыкIум сыщыIащ. Ар щIыпIэ дахащэщ – бгыхэр, губгъуэхэр… Адыгэ губгъуэхэми бгыхэми исыр кавказ муслъымэн лъэпкъхэм хыхьэ адыгэхэрщ. Абыхэм сыкъызэрыкIуар зэхахати, зэхуэсхэри саулыкъу схуащIащ – мэл псо схуагъэжьащ, псалъэ дахэхэр зэхызагъэхащ, уэрэд жаIэу, шыхэр ягъэджэгуу си нэгу зрагъэужьащ. А псори щекIуэкIар бгы лъапэхэм дежщ: зы лъэныкъуэмкIэ уэсым щIигъэна Кавказ бгы сатырыр щыплъагъуу, адреймкIэ нэр здынэмыплъыс губгъуэшхуэр къыщылъу. Теплъэр къыпхуэмыIуэтэну дахэт икIи гукъинэжт».

Хьэлэмэту зэхэтхыжахэми ящыщщ Кузьмин Валентин «Бгыхэр» зыфIища эссем къэфакIуэхэр зыгъасэ Шиккер Йосиф теухуауэ щыжиIэр. Балетмейстерым уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэм абы щыгъуэ кърита тутынылъэ фэеплъ лъапIэ зэрихьэу къыщIэкIащ.

Шаляпиным Налшык апхуэдизкIэ игу дыхьати, Долинск щIы къыщищэхуу дачэ щищIыну гукъыдэж ищIыгъат. Революцэм абы и плъапIэхэр къызэпиудащ. Иджы а зэманым и лъэужьу къэнэжар Къуэдзокъуэ Владимир зыгъэпсэхупIэхэм языхэзым кIэрилъхьа фэеплъ пхъэбгъурщ, абы Шаляпиным зэрызыщигъэпсэхуар тетхауэ.