(Эссе)
Жылагъуэм къыщекIуэкI Iуэхухэм теухуауэ дэтхэнэ зы цIыхуми езым и еплъыкIэ иIэжщ. Илъэс бжыгъэ куэд хъуауэ IэнатIэм пэрыта, абы ехъулIэныгъэхэр щызыIэрызыгъэхьахэр, хабзэ хъуауэ, щIыхьыцIэхэмкIэ, дамыгъэ лъапIэхэмкIэ ягъэпажэ. А Iуэхур зэрекIуэкIым теухуа и гупсысэхэр къигъэлъэгъуащ тхакIуэ Хьэту Пётр.
Пётр Езанэм дежщ теувапIэ пщыкIуплIу зэтет «пкIэлъейр» – «табели о рангах» жыхуаIэр - къэралым щыпсэу цIыхухэм я лъагапIэ-ехъулIэныгъэхэр класскIэ гуэшыныр къыщежьар. ИкIи I8-нэ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэрауэ хуагъэфащэ цIыхум и зэхэщIыкIым зиужьу, езым и щхьэм пщIэ хуищIыжу, пасэрей гупсысэкIэм къытекIыу а «пкIэлъейм» нэхъ лъагэу зэрыдэкIуеиным, гъащIэм нэгъуэщI хъуэпсапIэ-мурадхэр хуищIу, нэгъуэщI гъуазэхэм хуэплъэу щыхуежьар. Ауэ, итIани, а зэманым ар цIыху псоми я хьэл нэхъыщхьэу щытауэ жыIэгъуафIэкъым (нобэр къыздэсами – аращ), «пкIэлъейр» ямыкъутэжауэ иджыри быдэу щытти, цIыхупсэр зыхущIэкъу-зыщIэхъуэпсыр къэхутэгъуейт. А зи гугъу тщIы лъэхъэнэм (къыкIэлъыкIуэ лIэщIыгъуэми) щыIа дворянхэм я нэхъыбэр укIытэрт цIыху къызэрыгуэкIыу зэрыщытыр, цIэрэ щхьэрэ зиIэр къызэрыхагъэбелджылыкI дамыгъэхэр зэрамыIэр хэIущIыIу ящIыну икIи ахэр зыIэрагъэхьэну, «пкIэлъейм» нэхъ лъагэу дэкIуеину хущIэкъурт. А цIэхэмрэ дамыгъэхэмрэ ирипагэу, а зэманым дворянхэм пхуэмыбжыну ирагъэщIа теплъэхэм (сурэтхэм, портретхэм) феплъ (ахэр музейхэм щIэлъщ, тхылъ куэдым ярытщ) – я дамэтелъхэмрэ я бгъэм хэIуахэмрэ апхуэдизкIэ ятолыдыкIри, узрагъэплъыркъым…
Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, гений жыхуаIэр зыми хэгъуащэркъым – тхыдэм къызэриIуатэмкIэ, а зэманым Пушкиным и закъуэщ къызыгурыIуар езым и мыхьэнэр (цIыхуу икIи усакIуэу), пащтыхь дворым и «лъахъэм» («пкIэлъейм») – щхьэхуимыт ищI щытыкIэм – къыIэщIэкIын зэрыхуейр, цIэрэ дамыгъэрэ зэрыхуэмыныкъуэр. Уеблэмэ цIыху къыхэжаныкIхэм ирату щыта, пащтыхь пщIантIэм и тыгъэр – дыщэ пэртэбакъыр (табакерка) – къыIихауэ щытакъым. Аращ абы къратыну къыхуагъэфэща камер-юнкер цIэм (пащтыхь пщIантIэм и «пкIэлъейм» и зы теувапIэр) гъэикIэныгъэ хэлъу къыщIыщыхъуари. Арагъэнущ мыпхуэдэу щIитхари: «Я памятник себе воздвиг нерукотворный, К нему не зарастет народная тропа, Вознесся выше он главою непокорной Александрийского столпа». УсакIуэшхуэм зи гугъу ищI Александрийскэ столпри – Александр Езанэрщ, езы пащтыхьым нэхърэ сынэхъ лъагэщ, жыхуиIэу.
Театрым и джэгуакIуэхэм я творческэ зэфIэкIыр зэхуэдэкъым. Абы гъэщIэгъуэнуи зыри хэлъкъым. КъыхэбгъэбелджылыкIын яхэмыту, псори зэхуэдэу джэгуу, я хьэл-щэнхэр, я теплъэхэр, я макъхэри зэщхьу щытамэ, ар театр хъужрэт? Манекенхэм я театр хъуну арат. АтIэ, зэрызэщIагъанэ-зэрагъэункIыфIыж цIыкIу я джабэм хэщIыхьыжауэ, зы къупхъэм къикIа, псэ зыхэмыт роботхэм сыт хуэдэ искусствэт уагъэлъагъунури?
Абы къыхэкIкIэ, щэху-нахуэми, актер гупыр щыуэ, плIыуэ, тхууэ… гуэшащ. Япэ гупым спектакль ягъэувхэм, даIимауэ, лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я шыфэлIыфэ нэхъ гъэщIэгъуэнхэр къалъос. КъыкIэлъыкIуэ гупхэм къалъысыр утыкум тIэкIу нэхъ мащIэурэ къихьэ лIыхъужьхэрщ, къыкIэлъыкIуэжхэм – нэхъ мащIэжщ… КIэщIу жыпIэмэ, театрри «пкIэлъейщ», щхьэж и теувапIэ къылъысыжу. «Илъабжьэм» щIэтхэр, хуей-хуэмейми, дэгуа хуэдэу мэхъу. Нэхъ Iейр, нэхъ гугъури аракъэ, а «пкIэлъейм» и Iуэхур къызыгурымыIуауэ языхэзхэр «ищхьэм» тетхэм щефыгъуэ, щыхузэгуэп къохъу. Мыдрейхэри «илъабжьэм» щIэтхэм, абы къыхэкIкIэ, ней-нейуэ къыщеплъ, уеблэмэ къащыхуеплъых щыIэщ, кIэщIу жыпIэмэ, зэгурымыIуэр я зэхуаку къыдэхъуэ зэпытщ.
Апхуэдэ щытыкIэ къызэщIэгъэплъам нэхъри дагъэ трекIэ зи гугъу сщIыну мы Iуэхуми.
«Ищхьэм» тетхэм щIыхь яIэщ: цIэ лъапIэхэр къыфIащ, саугъэтхэр, щIыхь тхылъхэр ират… НтIэ, ар тэмэм? Узэрегупсысщ. Сыт, псалъэм щхьэкIэ, ныбжьыщIэ гуп еджапIэ нэхъыщхьэр къызэдаухарэ зэгъусэу илъэсипщI-пщыкIутхукIэ, зэрыжаIэу, я къарури, я псэри театрым трагъэкIуэдауэ, я гуфIэгъуэри, я гузэвэгъуэри зэдэIэтарэ зэдагъэвауэ, я зэфIэкIкIи егъэлеяуэ зэщхьэщымыкIыу, зыр зыхуеIам – Искусствэ Лъагэм – адрейр хущIэмыкъуа нэхъей, зыр къэбгъанэу, адрейм цIэ лъапIэр щIыфIэпщынур? СызэреплъымкIэ, апхуэдэ щытыкIэм творческэ цIыхур егъэикIэ. ФIэпщынумэ, псоми яфIэщ е зыми фIумыщыххэ.
Сэ жысIэркъым, творческэ зэфIэкI лъагэ зиIэри зимыIэри зэхуэдэу къэIэтын, псоми саугъэт етын, цIэ лъапIэхэр яфIэщын хуейуэ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэхэм Iуэхур гулъэф ещI, ипэкIэ кIуэтэнур елъахъэ, искусствэми зезымыгъэужь Iуэхущ. СызэреплъымкIэ, нэгъуэщI хэкIыпIэщ абы къыхуэлъыхъуэн хуейр. (Псалъэм щхьэкIэ, хамэ къэрал артистхэм цIэ лъапIэ лъэпкъ къыфIамыщми, абы щхьэкIэ ахэр дыдейхэм, Урысей Федерацэм и артистхэм, нэхърэ нэхъыкIэу джэгуу, къафэу е уэрэд жаIэу къикIрэ-тIэ? Ауэ, пэжщ, ар хъарзынэу къагупсысауэ, мычэму дунейпсо кинофестиваль ирагъэкIуэкIри, киноискусствэм къыщыхэжаныкIхэм «Оскар», нэгъуэщI саугъэтхэр, ахъшэ зэрыIыгъыфI щIыгъуу, ират, жыпIэнурамэ, абыхэми гулъытэ хуамыщIу къанэркъым).
Уегупсысмэ, сыткIэ хуеиххэ театрыр цIэ лъапIэхэм? ЩыщIалэм деж ар зыфIащым сыткIэ къыхуэщхьэпэрэ, езыр ирипэгэн мыхъумэ? КуэдкIэ нэхъыфIт, нэхъ зыхуэфащэхэм (нэхъыбэрэ утыкум итхэм) я улахуэм, сом мащIэтIэкIу мыхъуу (аращ а цIэ лъапIэхэм къапэкIуэр) зыхащIэу хагъэхъуатэмэ, я ныбжь ирикъуу, пенсым кIуа нэужьи (роль ягъэзэщIахэм емылъытауэ, зи гъащIэр театрым щызыхьахэм) псори зыщIэбэг а процент пщыкIутхур къыхущIагъуу. Театрым зи гъащIэр щызыхьым ар къызэралэжьым шэч къытесхьэххэркъым. Мыдрейуэ, уэ цIэ пхуэфащэмэ, щIыхь уиIэмэ, утыкум цIыхум щызэхищIыкIынщ.
Зы щапхъэ къэсхьынщ. Абы лъандэрэ зэманыфI дэкIащ, ауэ ар зэи сщыгъупщэркъым. Театрым сэри сыщылажьэу, Зэрэгъыж къуажэм дыкIуауэ, ДыщэкI КIунэрэ ТIыхъужь Алийрэ (ди адыгэ артист цIэрыIуэхэр) зыхэт спектаклыр екIуэкIырт. Я утыку къихьэгъуэр къэсати, а тIур зэкIэлъхьэужьу зы лъэныкъуэмкIэ къыкъуэкIри, цIутIи пIытIи жамыIэу, къызэтемыувыIэу икIи зыуи замыщIу, адрей лъэныкъуэмкIэ къухьэжащ. А теплъэгъуэм Iэгу ущIеуэн щхьэусыгъуэ лъэпкъ хэлътэкъым, ауэ театреплъхэм ахэр зэралъэгъуа къудейм щхьэкIэ зы Iэгуауэ къаIэтати… унащхьэр трачыным хуэдэт!
Мис аращ пщIэ, щIыхь жыхуаIэр.
СССР-р щыщыIа зэманым Ташкент Кинематографистхэм я дунейпсо фестиваль щекIуэкIырт. Абы къэкIуат дуней псом щыцIэрыIуэ, Индием и киноартист, кинорежиссер, продюсер (кинофирмэ зи IэмыщIэ илъ) Радж Капур. Арати, ди къэралым (СССР-м) и делегацэр, Радж Капур ирагъэблэгъауэ, зыщIыпIэ щызэхэсу, къэтэджурэ, сэ сыаращ-сымыращ, СССР-м и цIыхубэ сыартисщ, сэри СССР-м и цIыхубэ сыартистщ, мыпхуэдэ дамыгъэхэр, къинэмыщIхэр сиIэщ, жаIэурэ загъэпагэ-загъэлъагэу щIэсу хъуам хьэщIэм зыкърагъэцIыхуащ. Чэзур утыр зращIэкIам, зызыхуагъэщIэгъуам деж щынэсым, модрейр къэтэджри: «Радж Капур», - жиIащ, къыпыгуфIыкIри дыщIигъужащ, - «сымелуанырыбжэщ…»
«Адыгэ псалъэ» газетым и щэнхабзэ къудамэм сыщылажьэу, автор зыкъом сиIэт, къалэн ящысщIурэ къэзгъатхэу. Искусствэм и лэжьакIуэ жыджэр гуэрым мычэму тхыгъэ кIэщIхэр къысхуихьырт. А тхыгъэхэр статьями нэсыртэкъым, заметкэм тIэкIу фIэкIыу аркъудейт икIи къыщыхъу щыIэт и унэцIэ нэужьым кIэщIитхэж и цIэ лъапIэхэмрэ (республикэ зыбжанэм искусствэмкIэ, культурэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэт ар) дамыгъэхэмрэ а къихьа тхыгъэм нэхърэ нэхъыбэу къыщIидзыжу. Сэ ар емыкIуу къысщыхъурти, зэзэмызэ и IэщIагъэри щIызгъуу, и унэцIэ къудейрат и тхыгъэхэм кIэщIэстхэжыр. ЕтIуанэ махуэм ар, газетыр игъэсысу, къысхуэкIуэрти къысфIэнэрт, къысфIэнапэрт… Ауэ сэ а Iуэхур гушыIэм хуэсшэжырти, къыкIэлъыкIуэ и тхыгъэм и цIэ лъапIэхэмрэ, и дамыгъэхэмрэ, и къинэмыщIхэмрэ кIэщIэстхэну къэзгъэгугъэрти, сабийм хуэдэу згъэудэIужырт. Езыри сабийм хуэдэт ар, псэ нэхут, жыIэзыфIэщт, и IэщIагъэми дихьэха творческэ цIыхут, ауэ хуабжьу щытхъум щIэкъурт. Хуейт и ехъулIэныгъэхэр – и цIэ лъапIэхэмрэ и дамыгъэхэмрэ – хэIущIыIу хъуну. Сытми, зэ жесIащ, аращ-мыращ, птхыхэр материал цIыкIущи, абы уи цIэ лъапIэхэмрэ уи регалиехэмрэ йобэкIри, статья нэхъ ин тхыи, мис абы а псор кIэщIэттхэнщ. Махуэ куэд дигъэкIакъым, тхыгъэшхуэ къысхуихьащ. Къызэрызгъэгугъам хуэдэуи сщIащ, ауэ тхыгъэр ди редактор нэхъыщхьэм деж щынэсым, абы, Iуэхум зыри хищIыкIыртэкъыми, лейуэ къыщыхъуар пиудри ежьэжащ. Арати, тхыгъэр газетым къыщытехуа махуэм мор къэсащ, еIым-еIщ, сэ укъыздэджэгуу ара, адрей-модрейщ, жиIэри. Iуэхур зэрыхъуар щыжесIэм, сыкъигъэуIэбжьу, гъэщIэгъуэн дыдэ къызжиIащ: «Сэ мыбы къыпэкIуэ ахъшэм е сызытетхыхь Iуэхугъуэ-къэхъукъащIэхэм къыщыхэзгъэщ цIыхухэм щхьэкIэ сыбампIэркъым, сэ сызихэтымрэ сызищIысымрэ цIыхум къезгъэщIэну аращ… Сэ къызэфыгъуэ-къысхуэпсалъэхэр нэхъри зэгуэзгъэпыну, фIыуэ сыкъэзылъагъухэм нэхъри закъезгъэлъагъуну аращ сызыхэтыр». ИужькIэ, ди редактор нэхъыщхьэм деж кIуа, хуэтхьэусыха, сытми, зы зэман зэ, ди газетым и нэгъуэщI къудамэм тридзауэ тету слъагъужащ ар зыщIэхъуэпсар – зихэтымрэ зищIысымрэ – абы и тхыгъэ гуэрым кIэщIатхэжауэ.
Урысей Федерацэм «ЦIыхубэ усакIуэ», «ЦIыхубэ тхакIуэ» жиIэу цIэ лъапIэхэр зратыр республикэ цIыкIухэм (нэхъ тэмэмыр – лъэпкъ цIыкIухэм) къыщыхэжаныкIхэращ. А лъэпкъ цIыкIухэр зыхэтыж езы лъэпкъышхуэм апхуэдэ цIэ лъапIэхэр зратыжыркъым, я зэфIэкI-къэгъэщIыгъэхэмкIэ а лъэпкъ цIыкIухэм къыхэкIахэм куэдкIэ ефIэкI пэтми. (А жысIамкIэ дыдейхэр згъэикIэу къыфщымыхъу, тхьэм и шыкуркIэ, ди лъэпкъми дыщIэгушхуэн тхакIуи усакIуи диIэщ). Лъэпкъышхуэм ар, дауи, фIэемыкIуу къыщIэкIынщ, нэгъуэщI къэралхэм апхуэдэ цIэр зыми щыфIамыщкIэ, дэ щхьэ дыхуей?.. Ди къэралым щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэр зэрегуакIуэщ, ахэр псэлъэкIейщ (амбицие яхэлъщ), лъагэу заIэтауэ нэгъуэщIхэм зыкърагъэлъагъуну яфIэфIщ, кIэщIу жыпIэмэ, я гупсысэкIэр пасэрей гупсысэкIэщ, я щхьэ зэрыхьщ, щыхуейкIэ, щафIэфIкIэ, сыти зыфIращыж, жыхуаIэу.
Гуэныхь къэсхьми сщIэркъым, нэгъуэщI щхьэусыгъуи, нэгъуэщI гупсыси яIэми, хэт ищIэн, а Iуэхум теухуауэ тхыгъэкIэ е телевиденэкIэ зыгуэр утыку къихьауэ сыхуэзакъым.
Дауэ мыхъуми, адрейхэм къазэрыщыхъур сэ сщIэркъым, хэт сыт хуейми жрыреIэ, ауэ сэ ар цIыху гъэикIэныгъэу фIэкIа къэслъытэркъым, езы лъэпкъ цIыкIухэм я дежкIи ар напэтехыу къысщохъу, «ЦIыхубэ усакIуэ», «ЦIыхубэ тхакIуэ» къысфIэфщ, къэрал саугъэт къызэфт, жиIэурэ ар и щхьэ трилъхьэу (зыхуигъэфэщэжу) къэувмэ, а цIэхэм хущIэкъуми зэхэщIыкI лъагэ зэримыIэмкIэ, псэкIэ зэрызимыужьамкIэ шэсыпIэ сихьэфынущ…
Утворческэ цIыхуу, къэбгъэщIхэр бэм я деж нэсыныр, псэкIэ ахэр абыхэм къащтэныр, къахуэщхьэпэныр, кIэщIу жыпIэмэ, ехъулIэныгъэхэр уиIэныр хъарзынэщ. Ауэ мы Iуэхуми псэр езыгъэкIакIуэ нэгъуэщI зы «ауэ» хэтщ. Мис а «ауэр» къызыгурыIуэн творческэ цIыху тэмэм тхьэм ди лъэпкъым куэду къыдит, цIэ лъапIэхэм, къэрал саугъэтхэм, дамыгъэхэм щIэмынэцIу, езыр Iуэхум жыджэру хэмыхьэу, «ищхьэмкIэ» къыщратыну хуежьэми, Пушкиным и гупсысэкIэм хуэдэ Iуэху еплъыкIэ яIэрэ къыIамыхыу (кIуэ, сщIэркъым, «ищхьэмкIэ» ябзу-ядыжрэ унафэ ящIу Iэ щIадзыжамэ, абы сыт епщIэн, ауэ апхуэдэ къыщыхъур зэзэмызэххэщ), мыкIуэдыжын фIыгъуэхэр къагъэщIрэ пасэрей гупсысэкIэ-щIэкъуныгъэу ищхьэмкIэ зи гугъу щытщIа «пкIэлъейм» зыдрамыгъэхьэхыу… кIэщIу жыпIэмэ, я щхьэ пщIэ хуащIыжу дунейм тетыну.
ГушыIэрэ ауану зэхэлъ «Крокодил» журналым иту зэ сызыхуэзауэ щытари зэи сщыгъупщэжынкъым. ДэщIыгъуныгъэ (комментарий) лъэпкъ хуэмейуэ, я форматкIэ зэхуэдизу визитнэ карточкитI зэбгъэдэлът, зым – Евгений Александрович Евтушенкэ жиIэу, хьэрф гъумкIэ къыхэгъэщхьэхукIарэ ищIагъкIэ абы къыхуагъэфэща и цIэ лъапIэ-и дамыгъэхэр, зыхэт союзхэмрэ (ТхакIуэхэм, Кинематографистхэм, нэгъуэщIхэми) езым и IэщIагъэ-къулыкъу къомымрэ (усакIуэ, тхакIуэ, актер, кинорежиссер, киносценарист, нэгъуэщI къинэмыщI зыбжани) псалъэ дэIупIэ имыIэу къетхыхат, адрейм – цIэмрэ адэцIэмрэ я пэщIэдзэ хьэрфхэмрэ унэцIэмрэ иту арат – А. С. Пушкин жиIэу. ДэщIыгъуныгъэ лъэпкъ абы зэримыIэри гурыIуэгъуэщ, зэрынапэтехри нэрылъагъущ…
СыкъыпагъэгуфIыкIрэ сехъурджауэу мы рубаир щIэстхари апхуэдэ Iуэхугъуэ гуэрщ:
Мы дунеижьым щыщу Дыгъэ дыдэри къалъытэ,
Уэ уфIрэ уи псэр нэхумэ, уэри къыпхуащIынщ гулъытэ.
Уи лъэпкъым, Сосрыкъуэу, къахуэпхьами мафIэ,
Зумыгъэин, зумыгъэпагэ – уэри тIэкIу укIытэ.
ЕхъулIэныгъэхэм, цIэ лъапIэхэм, къинэмыщIым теухуауэ ищхьэкIэ къэсIуэта псом, пэжу, укъыпагъэгуфIыкI, ауэ ящхьэщыт тхьэмыщкIагъэм и нур фагъуэм уегъэнэщхъей…
Мыри дыщIызгъужынщ: цIэ (саугъэт) лъапIэхэмкIэ, орденхэмкIэ, медалхэмкIэ, щIыхь тхылъхэмкIэ, нэгъуэщI къинэмыщI дамыгъэхэмкIэ зи бгъэр къепщIэкIа усакIуэм нэхърэ нэхъ дыхьэшхэн (икIи напэтех) уигъэлъыхъуэнщ. Ауэ, гъэщIэгъуэнри аракъэ, а псор зыIэригъэхьэну (иримыкъужрэ мыувыIэжыххэу) хущIэкъухэри мымащIэу къытхэтщ. Тхьэм гущIэгъу къахуищI.
