Пасэрей дуней лъандэрэ цIэрыIуэу къэгъуэгурыкIуащ убыххэр - абыхэм я цIэ къыхощ пасэрей алыдж тхакIуэхэм къызэранэкIа тхыгъэхэм. Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ яку дэсащ убыххэр - Сошэ псыхъуэр, Кавказ къуршыщхьэм нэс я лъапсэу. Дызэрыщыгъуазэщи, а лъэпкъищри - адыгэхэри, абхъазхэри, убыххэри лъыкIэ зэблагъэщ, къызытепщIыкIыжар зы лъэпкъщ, зэрыжаIэщи, зы жыгым и къудамэщ щыри. Я тхыдэкIи, я хабзэкIи, я культурэкIи зэрызэщхьэщыкI щыIэкъым щыри, я бзэхэми зы лъабжьэ яIэщ, нобэ къуэпс зырыз пэлъытэ хъуами.
Я псэмрэ я хуитыныгъэмрэ дзапэкIэ къыпхахащ адыгэхэми, абхъазхэми, убыххэми лIэщIыгъуэ кIыхь Iэджэм, зы махуэ емыпсыхами ярейщ ахэр, зэуакIуэ къанлы Iэджэм пэщIэтащ Iэщэ къихакIэ.
ЕпщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэухым бгырыс лъэпкъхэм къалъыкъуэкIащ щIэх зи лыгъэр мыункIыфIыжа, лъэпкъым я нэхъыбапIэм я щхьэр зыхалъхьа, игъащIэ лъандэрэ я нэгу щIэкIа зауэхэмрэ бэлыхьлажьэхэмрэ я нэхъ шынагъуэ, нэхъ гущIэгъуншэ дыдэр. Зауэм и лыгъэр зыщхьэщыкIа адыгэ-абхъаз щIыналъэм ди лъэпкъхэм я Iыхьэ щани къинэжакъым, псыдзэ пэлъытэти, минищэ зыбжанэ хэкум ирилъэсыкIащ. «Зэгуэр щIэращIэу щыта хэкур нобэ кхъэм хуэдэщ, даущыншэщ, цIыхуншэ хъуащ, адэ-мыдэкIэ икъухьауэ бгы лъапэхэм къытена жылагъуэ мащIэр щыплъагъукIэ, уи гум зыкъыдегъазэ», - итхыгъащ а гукъутэкъуэр зи нэгу щIэкIам. Нэхъыбэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм кIахэ адыгэхэм (шапсыгъхэм, абэзэхэхэм, бжьэдыгъухэм, натхъуэджхэм, кIэмыргуейхэм, н.) я закъуэ мелуаным щIигъуу щытащ. Иджыри къэс зыми илъытакъым лIы ныбжькIэ зызукъуэдия зауэм и мафIэм хисхьам я бжыгъэр, зэкIэ нэхъ дызыщыгъуазэр 1864 гъэм хэкур зрагъэбгынамрэ я пIэ къина мащIэмрэ я бжыгъэрщ. Абхъаз щIэныгъэлI цIэрыIуэ Дзидзарие Г. А. зэрилъытэмкIэ, хэкур ирагъэбгынащ, хым зэпрахуащ адыгэ мин 700, абхъаз мини 100, убыххэм щыщу зы закъуи къранакъым я хэку. Мелуаным щIигъуу щыта кIахэ адыгэхэм щыщу 1864 гъэм иужькIэ хэкум къинэжауэ щытар мин 40-м нэс къудейщ, хэкур ирагъэбгынащ натхъуэджхэм (къанэ щымыIэу), шапсыгъхэм, абэзэхэхэм (къанэ щIагъуэ щымыIэу), бжьэдыгъухэм, кIэмыргуейхэм, беслъэнейхэм я нэхъыбапIэм. Мин 300-м щIигъуу щыта шапсыгъхэр зыIуса хы Iуфэм (Анапэ къыщыщIэдзауэ Шахэ псыхъуэм нэс) къыIунэжар жылэ цIыкIу зытхухщ - ТIуапсэ и Iэшэлъашэм. Апхуэдэ лажьэр я натIэ хъуащ абхъазхэми - «истамбылакIуэм» къелар мин 40 къудейщ. Убыххэм лъапсэрыхыр къызэрыхуагъэкIуар жытIакIэщ. Ар дыдэр къащыщIащ псхъувхэм, садзхэм, джиххэм - хэкур IэщIыб ящIын хуей хъуащ абыхэми. Нэхъ щIагъуэкъым къэбэрдей адыгэхэми я натIэ хъуар: XVIII лIэщIыгъуэм ахэр мин 400-м нэблагъэу щытащ, XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм ета «емынэ узымрэ» зауэмрэ яхьащ цIыхуипщI къэс бгъур, абы иужькIэ къэна мащIэри теунэхъуащ «истамбылакIуэм». Емынэм къелар хъумбылейм ехьыж жыхуаIэращ... «ИстамбылакIуэр» хэIэбащ нэгъуэщI кавказ лъэпкъхэми: абазэхэм, балъкъэрхэм, къэрэшейхэм, осетинхэм, шэшэнхэм, ингушхэм, дагъыстанхэм - хэт нэхъ мащIэу, хэт нэхъыбэу...
Бгырыс лъэпкъхэм я щхьэр зыхалъхьа Кавказ зауэм и щхьэусыгъуэм жэуап Iэджэ иратащ, арэзы укъащIми укъамыщIми (укъэзымыщIыр зэрынэхъыбэм шэч хэлъкъым, ар хэт дежкIи IупщIщ нобэ). Жэуап Iэджэ иратащ а зауэм и кIэм къихъуа «истамбылакIуэм» и щхьэусыгъуэми. УзыфIэкIи къызыпэпкIухьи мыхъун упщIэщ ар, лIэщIыгъуэм щIигъуауэ ди лъэпкъхэм я пащхьэ къит, зыгъэгузасэ упщIэщ: сыт ар къызыхэкIар, сыт и щхьэусыгъуэр, бгырыс минищэ Iэджэр щхьэ техьэн хуей хъуа а гъуэгу мыгъуэм, щхьэ ди натIэ хъуа а насыпыншагъэр? Псом нэхърэ нэхъ тыншщ, нэхъ фIэкIыгъуафIэщ ди щIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм я бзэгупэм къыдэшэсрей жэуапыр: «истамбылакIуэр» зи кIэм къикIар динырщ, аращ дызытеунэхъуар, диным и IэщакIуэхэм гъэпцIагъэкIэ ягъэдаIуэри, бгырысхэр хэкум ирашащ…
