Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым дызыщыхурагъэджа «физикэ» щIэныгъэм къыдэкIуэу, дзэ Iуэхухэм щыхуагъасэ «военнэ кафедрэ» зыфIаща къудамэ щхьэхуи иIэти, тхьэмахуэм и зы махуэр абы щыдгъакIуэрт.
Ар къэзыух щIалэхэм «связым и офицер» IэщIагъэри къытхуагъэфэщэрти, университет нэужьым, илъэс бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу, щхьэгъуси къызэрысшауэ, быни зэрыдгъуэтауэ, армэм сраджат.
Сытыт сыбгъэщIэнур – сыдэкIащ, япэщIыкIэ унагъуэр симыгъусэу. Мазищ нэхъ дэмыкIыу сыкъызыкIэлъагъэкIуа щхьэгъусэмрэ пхъу цIыкIумрэ зыщIызгъуу здэзгъэзэжар КъуэкIыпIэ Жыжьэм и Хабаровск крайр арати, абыи куэдрэ дыщамыгъэIэу, Амур областымкIэ дыкъадзыжат.
А щIыналъэр тэхъуанэ зыхуэхъуа «Орловкэ» гарнизоным дыщыIэу дунейм къытехьа щIалэ цIынэм нэмыщI, мыдрейхэри гъэшхэкI дыхуэныкъуэти, жэмым къыщIашыр зэрыхэлэжьыхьыжа щIагъуэ щымыIэу нэхъ къыщыдгъуэтыр километрищкIэ тпэIэщIэ, урыс фIэкIа зыдэмыс Верное къуажэ цIыкIурати, абы нэс дэлъ гъуэгуанэр, къызэрызэхьэлъэкI щымыIэу, зэпызупщIырт хэщIапIэ тхуэхъуа «къалэ цIыкIум» дэт тыкуэн закъуэм къыщысщэхуа лъакъуэрыгъажэмкIэ. Сыкъэзылъагъухэм ауан сыкъащIын си гугъа щхьэкIэ, сакъызэрыфIэIуэху щыIэтэкъыми, а тIэкIури си гурыфIыгъуэт. АтIэми, сызэрегупсысыжамкIэ, щIамыфIэтелъыджэр, а щIыпIэм зэрыщызекIуэр щхьэж зэрыхузэфIэкIымкIэти арагъэнт.
Къыхэзгъэщынщи, сыщынэхъ щIалэхэм къыщыщIэдзауэ лъакъуэрыгъажэкIэ къэжыхьыныр фIыуэ слъагъурт. Абы сытесу сыздынэмысын щымыIэу нэхъ балигъ сыщыхъуахэми къысщыхъурт. Армэм сыщраджами, «велосипед щызэзгъэпэщыжарэт» гупсысэр си гум илъти, ари щызэзгъэхъулIат.
Сыщыщхьэхуит махуэм унагъуэм сыщыIэми, мыдрейм деж, жэщ-махуэм къриубыдэ сыхьэт 24-м къысхуагъэлъэгъуа дзэ IэнатIэм сыIутт, сэлэтхэм садэщIыгъуу. Дунейм и щытыкIэр щыхуэмыкIуэхэм деж, офицерхэр гарнизоным зэрыдаш машинэм садитIысхьэрти, къулыкъу щесхьэкIын хуей щIыпIэм деж сыкъыщикIырт.
ЩыуэфIхэм деж, зэрызгъэунэхуагъэххэти, сыкъэзымыгъэщIэхъу лъакъуэрыгъажэмкIэ машинэмкIэ ежьа адрейхэм, япэ симыщмэ, закъыкIэрызмыгъэхуу, сэнтх хэукъуэдиикIар зи хэщIапIэ «къулыкъущIапIэм» щхьэ закъуэ шууэ сынэсырт.
Жэщ-махуэм есхьэкIа плъырыгъуэм иужькIи гарнизоным сызэрехыжыр абыкIэт, кIуэ мэз кусэ лъапэмкIэ сежэкIыжамэ, километритху-хы фIэкIа сымыжу, си унэ сынэсыжу…
Армэм апхуэдэ си щыIэкIэм теухуауэ сигу къэзгъэкIыжыфынур мымащIэми, пэублэ щIыкIэу а псори къыщIезгъэкIуэкIар, еджапIэ нэхъыщхьэ сыщыщIэсам и Iуэху зезмыхуэжу езгъэтIылъэкIыжауэ щыта лъакъуэрыгъажэм зыщыхуезгъэсэжари «ныбжьэгъу» нэхъ зыщыхуэсщIыжари КъуэкIыпIэ Жыжьэм сыщыщыIа илъэсхэр арауэ зэрыщытыр къэзгъэлъэгъуэн щхьэкIэщ.
ГеофизикэмкIэ институтым
Армэр къэзухыу Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызгъэзэжами, лъакъуэрыгъажэм «семыпцIыжыным» тезубыдагъэххэти, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, сызэрышэсыным иужь ситт. «Ар дапхуэдэу?» жыфIэмэ, къалэ кIуэцIым имызакъуэу (арат унагъуэр дыщыпсэур), нэхъ жыжьэIуэ сыIукIын хуей щыхъухэми, «гъущIыш» цIыкIур къызэрызгъэIэгъуэным, зекIуэгъу зэрысщIыным сыхэтт, дауи, зытезухуэм, дунейм и щытыкIэм елъытауэ, срикIуэфынрэ сримыкIуэфынрэ зэхэзгъэкIыурэ.
А лъэхъэнэм лэжьапIэ схуэхъуауэ сызыIутыр Налшык къалэ дэт Бгы лъагэ геофизикэ институтым уафэгъуагъуэ уэшххэм кIэлъыплъынымкIэ и къудамэр арати, гъатхэм и щIэрэщIэгъуэр къызэрихьэу, IэнатIэм зэдыщыIэхэр губгъуэм дыдэкIын хуей хъурт, бжьыхьэ уэшххэр къежьэху нэсыху абдежыр ди «плъырыпIэу».
Нэхъ пыухыкIауэ къэзгъэлъагъуэмэ, уафэхъуэпскIхэм я зэкIэлъыгъэкIуэкIэмрэ уэхэр къемыжьэ щIыкIэ я инагъ-цIыкIуагъкIэ зыхуэдэмрэ къэзыхутэ Iэмэпсымэшхуэу «локаторкIэ» зэджэхэр а зэманым зыщхьэщыта «Къызбырун» бжьэпэ лъагэу Бахъсэн псыхъуэрэ абы къедза губгъуэмрэ Iэгум илъым хуэдэу уахэзыгъаплъэм тет тэхъуанэм (полигоным) дыдашырт, мазэ бжыгъэкIэ дыщылэжьэныр ди пщэрылъу.
Пэжщ, тхьэмахуэ къэс махуитI къыдатырти, чэзу-чэзукIэрэ щхьэж и унэ декIуэлIэжыну хуит дащIырт. Сэнтхыщхьэм дэкIуей-къехыжхэм я нэхъыбэм институтым и машинэу махуитIым къриубыдэу зэ абы ныдэкIым зыкъытрагъэхуэн хуей хъурт. Сэ сыкъапщтэмэ, сыкъежьэжын щхьэкIэ, сызыпэплъи щымыIэу, армэм къыздисшыжа лъакъуэрыгъажэмкIэ сыкъежэхыжырт. Дауи, дунейр щыуэфIхэм дежт абы нэхъ сыщехъулIэр.
Ауэрэ здекIуэкIым, институтым апхуэдэ гъуэгуанэ техьэкIэм сэр нэмыщIи дихьэх зэрыщыIэм гу лъыстащ. «Ар хэт?» жыфIэмэ, ди лабораторэм нэмыщI, нэгъуэщI къудамэм щылажьэ щIалэт, Строкин и унэцIэу.
Къалэн пыухыкIа гуэрхэр пщэрылъ къызэрыщащIам къыхэкIыу, ар языныкъуэ махуэхэм дэ дызытес Къызбырун сэнтхыщхьэм езым и гъущIышымкIэ ныдэкIырт.
Ди къэкIухьыкIэм гъунэгъу дызэхуищIынтэкъэ? Уэ сыти жыIи, ари схуэдэу Налшык къалэ къыщежьэрти, Бахъсэн псыхъуэ къыщхьэщыт Къызбырун бжьэпэм нэс дэлъ километр 25-р и гъущIышымкIэ зэпиупщIырт, лъагапIэм зэрыдришей «тIэкIури» абы хэтыжу…
Бахъсэн псыхъуэ япэу дызэрырижар…
Арати, кIуэ зэрыхъуа псор иджы хэт ищIэжын, ауэ, къызэрызгубзыгъыжымкIэ, Строкин абы ныщыкIуа пщыхьэщхьэ гуэрым мыпхуэдэу дызэгуроIуэр: нэху дыкъекIрэ пщэдджыжьышхэр зэрызэфIэкIыу, дунейр уэфIу ирихьэлIэмэ (апхуэдэхэм деж лэжьыгъэ блэкI диIэтэкъыми), ди гъущIышхэм дошэсри, япэщIыкIэ Бахъсэн ныджэ зыхудогъэщэтэх, бгым и лъабжьэкIэ къэлъагъуэ асфальт гъуэгу бгъуфIэшхуэм дытохьэри, сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу, тхузэфIэкIым нэс ипщэкIэ дыдожей.
НэхъыфIыр, ныбжьэгъу схуэхъуам зэрыжиIамкIэ, пщэдджыжьым цIыхухэр я пщIантIэхэм къыдэмыкI щIыкIэ, Зеикъуэ къуажэшхуэу километр I2-кIэ зыдэзыукъуэдиям (мы зэманым нэхъ кIыхьыжщ) дыфIэкIмэщ. КъызэрыхигъэщамкIи, абы фIэфIтэкъым уэрамхэм къытехьэхэм, ауан къащI хуэдэ, я Iэпэхэр къыхуашийуэ…
АтIэми, «гъущIышым» къинэмыщIа, уи Iэпкълъэпкъым и гуащIэмрэ и къару мащIэмрэ фIэкIа нэгъуэщI узыщыгугъын ббгъэдэмылъу, гъуэгуанэ пыухыкIа гуэрым зыщеппщыткIэ, зыми иумылъытэфын гурыфIыгъуэ гуэр къыппкърохьэри, узэщIещтэ, псом хуэмыдэжу узытехьа «лъагъуэр», узэрыщымыгугъауэ, щIэщыгъуагъэ гъэнщIауэ къыщыщIидзыжхэм деж.
Ауэ щыхъукIи, армэ нэужьым, Строкин и гъусэу къызэхъулIа апхуэдэ къэкIухьыкIэхэм ящыщ зыуэ къэслъытэжат а махуэм Къызбырун бгым дыкъеха иужь, Бахъсэн и тIуащIэм дэт, ипщэкIэ дэзыгъэзей гъуэгу бгъуфIэшхуэм дытехьэу, сыхьэт зытIущым къриубыдэу дызэрыдэжеяр…
ТIэкIу япэ силъэдэнщи…
ТIэкIу япэ силъадэу къыхэзгъэщынщи, а гъэ дыдэм, мазэ нэхъ дэмыкIыу, зи гугъу ныфхуэсщIа щIалэмрэ сэрэ Налшык и Долинск щIыпIэм деж ди лъакъуэрыгъажэхэм дыщытетIысхьэщ, федеральнэ гъуэгу нэхъыщхьэм щыщу БахъсэнкIэ зыгъазэм нэс дыкъежэхщ, зи гугъу ныфхуэсщIа Къызбырун бжьэпэми, полигоным дыхудэплъейуэ, дыпежэкIщ, мы тхыгъэм мащIэу къыщыхэзгъэщыну Зеикъуи Гундэлэни даблэжри, псыхъуэм и кIыхьагъкIэ, хуэдэгъэзеигъуэу, Терскол къуажэ цIыкIум нэс дрижауэ щытащ.
Ар дэнэ къэна, абы къыкIэлъыкIуа илъэсми, ипэ гъэм зэдгъэхъулIар тфIэмащIэIуэ къыщIэкIынти, «гъущIышхэр» зыдэщIыдгъущ, Бахъсэн и псыхъуащхьэхэмкIэ дэжей автобусымкIэ Терскол нэгъунэ зыдредгъэдзейщ, Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм дыхуэплъэ щIыкIэу Накрэ (Донгуз-орун-баши) щхьэдэхыпIэм дыщхьэпрыкIри, Куржым (Грузием) и Сонэ (Сванетие) щIыналъэми дихьат. Арати, гъущIышхэм къыщIэтхауэ щыта я шэрхъхэр абдежым щыщIэтIуэнтIэжщ, Куржым а лъэныкъуэмкIэ щыIэ и щIыналъэм, «хьайдэ, маржэ!» жыхуэтIэу, и кIыхьагъкIэ, дыпхрыжри, Абхъазым и гъунапкъэ Ингури псыми дынэсащ. ДыкъыщымыувыIэу дызэпрыжри, а лъахэм ипщэ-къуэкIыпIэмкIэ ит къалэхэм ящыщ Очамчири дыдыхьат…
Иджырей зекIуэм пытщэу
АдэкIэ къызэрекIуэкIа псоми мыбдежым я гугъу щыдмыщIу, мызэкIэ Строкинрэ сэрэ дыкъызэха сэнтхыщхьэу Бгы лъагэ институтым и полигоныр здэщыIэмкIэ къыдогъэзэжри, дытохьэ гъуэгу нэхъыщхьэу Бахъсэн и псыхъуащхьэхэмкIэ дэзыгъэзейм.
Гъэмахуэ пщэдджыжь жьыщIэхум къыхэхута дэ а далэм укъыдэплъыну фIэкIа ухуейтэкъым, щIалэгъуэ-IэфIыгъуэу къытпкъырыхьам апхуэдизу дызэщIищтати. Дауи мыапхуэдэнрэт, зэран къытхуэхъу щымыIэу, тIуащIэ дахэшхуэм дыкъыдэхутарэ, къуршыщхьэ аранэхэр ди гъуазэу, ижьымкIэ блэж псышхуэм и даущ макъым дыщIэдэIукIрэ, «лъагъуэм» и дэгъэзеигъуэ мащIэри къызэрыттехьэлъэ щымыIэу, хьэуа къабзэм ди тхьэмбылхэм зэрызыхагуашэмрэ ди дэтхэнэ пкъынэлъынэми дызэрагъэхьэшкIурашкIуэр щызыхэтщIэкIэ, дызыхэсыхь щIыуэпсми псэкIэ зыкъыщыддищIкIэ?!
… Махуэм и зыкъэIэтыгъуэу дыIулъэдащ Гундэлэныпсыр Бахъсэн щыхэлъэдэжым деж. ТIэкIу сыкъытеувыIэнщ адыгэбзэм къызэрытехъукIар къапщIэу мы щIыпIэм узыщрихьэлIэ щIыпIэцIэ зыбжанэм.
Гундэлэн къуажэр зыдэс псыхъуэм хуэплъэ щIыкIэу, Бахъсэнышхуэ ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ къыщыхолъадэ «Къэзаныкъуей» («Казанкой») зыфIаща псы цIыкIур. Мыдрейуэ, ар хуэзанщIэщ Зеикъуэ жылэшхуэм ипщэ-къухьэпIэмкIэ зыщиукъуэдиям тIэкIу адкIэжкIэ щыIэ щIыпIэм. Къэзаныкъуей псы цIыкIум и бгъумкIэ, мэзыкухэм хуэзэу, щытщ а цIэ дыдэр зезыхьэ Iуащхьэр. Езы Къэзаныкъуей аддэ ищхьэхэмкIэ, мэзылъэ Iуащхьэхэр нэхъри нэхъ лъагэж щыхъу щIыпIэхэмкIэ, къыщыщIэжыр Аргъеикъуэ бгым и лъабжьэрщ…
