Уэрэдыр гумрэ псэмрэ дыхьамэ…

УФ-м щIыхь зиIэ и артист,­ зи псэр дахагъэм, фIы­гъуэм, макъамэмрэ пшыналъэмрэ къыхуигъэщIа, адыгэ щыпсэу дэнэ щIыпIи къыщацIыхуа, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа уэрэ­джы­IакIуэ Нэхущ Чэрим и ныбжьыр пщэдей илъэс 55-рэ ирокъу. Абы ирихьэлIэу Чэрим зы­хуэдгъэзащи, къ­ы­джиIахэм фыщыдогъэ­гъуазэ. 

- Чэрим, фIэщщIы­гъуейщ уи макъ зэхэзымыха, уи уэрэд емыдэIуа зы адыгэ унагъуи щыIэу. Дауи, уи ныбжьым къриубыдэу ­пс­а­­лъэ гуапи, щытхъуи мы­мащIэу зэхэпхащ. Уэ езым уи хъуэхъуэкIэми псори дыщыгъуазэщ. Жы­пIэнурамэ, адыгэхэм хъуэхъуэныр зыхэтлъхьэ щы­мыIэу тфIэфIщ. Уэ узэреплъымкIэ, сыту пIэрэ абы и щхьэусыгъуэр?
- Пэжым ухуеймэ, сэ псори зыщIэхэм сащыщкъым, ауэ сщIэ мащIэмкIэ сыбдэгуэшэнщ. Адыгэм сыт хуэдэ Iуэху иублэми ирихьэлIэми, сыт щыгъуи хъуэхъур и щIэ­дзапIэу къокIуэкI. Хъуэ­хъу­кIэ яхыхьэрти, къы­щы­хэ­кIыжкIи я псалъэм ар и кIэух хъурт. Апхуэдэт дыкъы­зы­хэкIа лъэпкъым и нэщэнэр, и хабзэр, и бзыпхъэр. 
- Сыщымыуэмэ, цIыхум и дуней еплъыкIэми и гуп­сысэкIэми зэфIэувэн щы­щIидзэр, езыр къызыдэкIа жылэр, щапIа унагъуэр арагъэнщ. Уэ езыр Зеикъуэ (ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ) къуажэм укъыщыхъуащ. ­А жылэжьым IуэрыIуатэ, пшы­налъэ куэди къы­до­кIуэ­кI. ДжэгуакIуэжь куэди къыдэкIащ…
- Ди щIыналъэм нэхъ цIэ­рыIуэ дыдэу, уей-уей жезыгъэIэу иса джэгуакIуэхэр ди къуажэм щыщщ. Абы си щхьэкIэ сропагэ икIи срогушхуэ. Адрейхэм къащхьэщыкIыу, джэгуакIуэхэм куэдым гу лъатэрт, жаIэри цIыхухэм я фIэщ хъурт. НэгъуэщIхэм кърамыгъэзэгъы­фу гъащIэм къыще­кIуэкIа Iуэ­хугъуэ е хабзэ-бзыпхъэ теухуауэ а джэгуакIуэ ды­дэхэм ящIэхэр цIыхухэм нэхъ хапщэжу къэгъуэгуры­кIуэрт, пщIэшхуэ щIаIэри арат. Ди къуажэ къыдэкIа джэ­гуакIуэхэм псори фы­щыгъуазэщ. Ар Щоджэн Iэс­хьэд сымэ я джэгуакIуэ гупырщ. 
- Дауи, Чэрим, уи сабиигъуэр гъэщIэгъуэну къызэ­рекIуэкIам шэч хэлъкъым. Хъыбарыжь, уэрэдыжь куэ­дым ущIапIыкIащ, ахэр гъащIэм къыщып­хуэщ­хьэ­пэу къыщIэкIынущ…
- Пэжщ. Ди адэм хъыба­рыжь къыщиIуэтэжкIэ, ­зэкъуэ­шиплI дыхъурти, ­нэ-­ ­хъыжь­хэр тIэкIу теп­лъэ­къу­кIамэ е мащIэу загъэ­хъея­мэ, ешхыдэрт. Сэ зэ­къу­эшхэм сранэхъыщIэ ды­дэ­ти, зызмыгъэхъейуэ, абы жиIэм щыщу зы псалъи дэзмыгъэхуу седаIуэ къыщIэкIынт, сызэрынэхъ цIыкIум щхьэ­кIэ. Зэман дэкIри, псори балигъыпIэ диуващ, бынунэ зырыз дыхъужащ. «ФщIэж­рэ, ди адэ мыгъуэм мыр щIыжиIар мырат, е псэужамэ, мыр мыпхуэдэут зэ­рищIынур», - щыжысIэкIэ, си къуэш нэхъыжьхэр мэгу­шыIэ, ди адэм ахэр щыжиIам дэ дэнэт дыздэщыIар, жаIэу. Пэжщ, дауи, дэтхэнэ зы адыгэ унагъуэми бынхэр зыщIапIыкIыр арагъэнщ дэри дызыщIапIыкIар. Пэ­жым ухуеймэ, нобэр къыздэсым сэбэпышхуэ къыс­хуохъу си адэ-анэм я ­ущиер. Гъэ­сэныгъэ дахэ я псэ емыб­­лэжу къытхалъхьащи, са­хуэарэзыщ. 
- Чэрим, уэ езым уэр­э­дыжькIэ къыщIэбдзауэ, иджы эстрадэ уэрэдхэмкIэ адыгэбзэр богъэбзэрабзэ. Япэ лъэбакъуэхэм теухуауэ сыт уигу къэкIыжрэ? 
- Псалъэм папщIэ, си цIыкIущ­хьэм щыгъуэ телевиденэм адыгэ уэрэдыжь жытIэну дызэрырагъэблэ­гъауэ щытар сигу къинэжащ. Ещанэ классым сы­щIэсу, илъэсибгъу ныбжьым ситу, «Алий и гъыбзэ» адыгэ уэрэдыжьыр жысIэн хуейт, епщIанэ классым щеджэ, сэ нэхърэ фIыуэ нэхъ лъагэ щIалибгъу къыздежьууэ. Уэрэдыр ятхри, дыкъызэраша автобусымкIэ дашэжащ. Абы иужькIэ, илъэс бжыгъэ зыбжани дэкIыжауэ, сэри нэхъ балигъ сыхъуауэ, еянэ-ебгъуанэ классхэм сыщIэсу аргуэру телевиденэм срагъэблэгъат. ЛолэкIэ еджэу зы цIыхубз къыдбгъэ­ды­хьэри, щIэупщIащ дыкъыздикIам. ХьэтIохъущыкъуей дыкъызэрикIар щыжытIэм, абы къытхуиIуэтащ зы илъэс зыб­гъупщI ипэкIэ адыгэ ­уэ­рэ­дыжьхэр игъэзащIэу, гъыб­зэ жиIэу зы щIалэ цIыкIу студием къашауэ зэ­ры­щытар. Телевиденэм и лэ­жьакIуэхэр а уэрэдым къыт­рагъэзэжурэ зэреплъы­жар, едэIуэжыхункIи зэри­гъэ­гъар. А щIалэ цIыкIур фы­мыцIыхуу, и цIэр фы­мыщIэу пIэрэт, щыжиIэм, си гъусэхэм ящыщ зым, и Iэпэр къысхуишийри, жиIат: «Мис мыращ ар!». АрщхьэкIэ Лолэм идэртэкъым: «Хьэуэ, ар щIалэ фIы­цIэ цIыкIущ», - жиIэ­гъат, апхуэдиз зэман зэры­дэкIыжами, сэ сызэ­рыхэ­хъуами емыгупсысу. 
Япэу адыгэ уэрэд жысIэу утыку сыкъыщихьам, «мы сабийм Iуэхур зытегъэп­сыхьар, и мыхьэнэр и кIэм нэсу къыгурыIуэркъым, щхьэ мыбы зрита» жаIэнри хэлът. Ар зи фIыщIэр ди адэрат. Уэрэд жыIэным и ужь сыщихьам, къызжиIауэ щытат: «Чэрим, сыт хуэдэ утыку уихьэми, адыгэ уэрэ­дыжьыр IэщIыб умыщI». Иджыри абы сытетщ, уэрэ­дыжьхэр зэрыхъукIэ жы­зоIэ. ЦIыхур гъым, бжэм, илъэ­гъуа гукъеуэр иIуатэу­рэ, и IуэхущIафэ, хузэфIэкIа, и лъэ зытеува, и гум щыщIэ къригъэлъагъуэурэ гъыбзэу къежьэри, уэрэд хъужауэ аращ жиIэрт си адэм. Уэ­рэдыжь згъэзащIэр зыгуэ­рым игу дыхьэмэ, гуапэ ­щыхъумэ, сфIэфIщ. 
- Зи гъащIэр уэрэдым езыпхыну, уэрэджыIакIуэ хъуну зи хъуэпсапIэ цIыкIу­хэм Нэхущ Чэрим ещхь ­хъуну, уэ пхуэдэу утыку иты­ну зэрыхуейр жаIэу зэ­хыдох, артист ныбжьыщIэ­хэм щапхъэ яхуэхъум ды­щы­щIэупщIэкIэ. Щапхъэу ущы­тыну тынш?
- Щапхъэ сыхъунуи, сыхущIэмыкъу, пэжым ухуеймэ. Сэ Тхьэм сыкъызэригъэ­щIам, си адэ-анэм сакъызэ­рыбгъэдэкIам дуней тетыкIэ гуэр схуагъэпсащи, гъащIэм абы срогъуэгурыкIуэ. Ар нэхъыжь, нэхъыщIэ ирехъуи, сщIэр ягу дыхьэмэ, цIыху насыпыфIэхэм сащыщу зы­зобжыж.
- ГъащIэм зэрыщыхабзэщи, цIыхур зы ныбжь гуэр нэса нэужь, зоплъэкIыжри къикIуа гъуэгуанэм ироплъэж, зыщIогупсысыж. Iэ­­щIагъэ къыхихам теухуауэ шэч зыщIыжам сыт хуэдэ чэнджэщ зэхебгъэ­хынт?
- Чэнджэщ зытхэми гъэсакIуэхэми сащыщу зызб­жы­жыркъым, гъащIэ зылъэгъуам, зи IуэхущIафэкIэ щытхъу зи­Iэм удэплъеиныр къезэгъыу къызолъытэ. Ди япэ ища нэхъыжьыфIхэу лъэп­къым и зыужьыныгъэм­, и бзэм, и хабзэм, къафэм телэжьахэм уадэплъеиныр лей­къым­, апхуэдэр дахагъэм хуэпабгъэ цIыхуу жы­пIэ хъунущ. 
- Чэрим, сызэригугъэмкIэ, Хьэчим и къафэр зы­хуаусар уи адэрат. 
- Ди адэм ипэкIэ куэд щIауэ щыIа къафэжьт ар. Ныбжьышхуэ иIэу жиIэрт абы ди адэм, а зэманыр пшынэ закъуэтIакъуэххэ фIэкIа щамыIэ зэмант. Жьэпшынэ еуэу ар жаIэрт, апхуэдизкIэ ар зигу, зи псэ дыхьэ щы­Iэти. Си адэм уэрэд жыIэныр зыхилъхьэ щыIэтэкъым, къэ­фэн жыпIамэ - хуэдэ уигъэлъыхъуэнт. «Хьэчим и къа­фэр» апхуэдизкIэ къе­хъ­у­лIэрт, дахэу жиIэрти, си уэрэд жыIэ­кIэм федэ­Iуэ­жын­тэкъым ар зэхэфхам. Си цIыкIущхьэм срихьэлIащ ди хьэблэм дауэдапщэ ­яIауэ, абы хэта пшы­науэхэр езэшарэ, Iуэхум хэтхэр ­зэбгъэдэкIыжыну ягу пы­мыкI­хэу. Еуэ, Хьэчим, жьэ пшынэ еуи дыгъэджэгу, жаIэрти. Хьэчим зэ пшынэ макъ, зэ накъырэ макъ, зэ нэ­гъуэщI ма­къамэ Iэмэп­сымэ ­къри­гъэкIыу дахэу ­игъэ­­джэгу­хэрт. Си адэр Iэ­зэу жьэпшынэ еуэрт. Аращ сэ зэхэсхар «Хьэчим и ­къа­фэм» теухуауэ. Къафэм и цIэри ящIэжыртэкъым. «Мы­бы Хьэчим и къафэ фIэтщ хъунукъэ, ар абы дигъэщIэжауэ щыдгъэзащIэ­кIэ?» жаIэри упщIэ къэуващ. Сэри ар гуапэ сщыхъури, «Хьэчим и къафэ» фIэт­щыжауэ аращ. 
- Си фIэщ хъуркъым а къа­фэр фIыуэ зымы­лъагъу адыгэм къытхэту. Уи уэрэдхэм ящыщу уэркIэ нэхъ лъапIэ зытIущIым я цIэ къытхуипIуэн, Чэрим?
- Уи фIэщ щIыи, зэшиплI дыхъурти, ди анэ мыгъуэм деупщIырейт хэт нэхъыфIу плъагъур жытIэурэ. «АIей, ар сыт хуэдэ упщIэкIэ? Уи Iэпхъуамбитхум дэра пыбупщIынур?», - жиIэрт ди анэм. ЦIыхум я фIэщ мы­хъункIи хъунщ, ауэ си уэрэдхэм теухуауи аращ сиIэ еплъыкIэр. Сыт хуэдэ уэрэд утыку къисхьами згъэзэщIами, ар си быным хуэдэу зэхэдз сымыщIу, нэхъыфIкIэ е нэхъыкIэкIэ зэхэзмыдзу апхуэдэщ. Гумрэ псэмрэ ахэр дыхьэу щымытамэ, ар цIыхухэм я дежи схунэхьэсынутэкъым. 
- Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэхэми, хамэ къэ­ралхэми ущыIащ. Лъэпкъ къэс я хьэл-щэн, дуней тетыкIэ, зыIыгъыкIэ яIэжщ. УздэщыIа щIыпIэхэм щып­лъэгъуам теухуауэ хэт ­хабзэ-бзыпхъэкIэ нэхъ ­тпэ­гъунэгъуу къэплъыта, гукъи­нэж пщыхъуа? 
- ЩIыпIэ куэдым щытеуващ. Дуней псом щыпсэу ди лъэп­къэгъух­эм сахыхьащ, сахэтащ, нэгъуэщI лъэпкъ куэ­дым я щIыналъэхэми ­сы­щыIащ, концерт щыстащ. ­Уи щхьэ ущытхъужыныр адыгэм ди хабзэкъым, ауэ, упщIэм и жэуапу жыпIэмэ, и хабзэкIэ, и щыпкъагъкIэ, щы­IэныгъэкIэ, дуней тетыкIэкIэ адыгэр щапхъэу схужыIэнущ. 
- Мы сызыхэтым сыкъыхэкIарэт е сыкъэувы­Iарэт щыжыпIа дакъикъэ уихуа? 
- Щы­щIэб­дзагъащIэм, ид­жы­ри ущеджэм уогупсыс ­гъуазджэм, макъамэм ухуэ­лэ­жьэныр зэрымытыншым. Еджэн щыщIэздзам, дауи, нэхъ гугъут. КъуейщIейуэ, зыхуейм кIуэ-къэкIуэжу ­слъа­гъухэм сехъуапсэрт, сэ нэхъ гугъум зеспщытауэ къыс­щыхъурти. Псоми зэ­хуэ­дэу апхуэдэ тыгъэ Тхьэм щахуимыщIкIэ, а зыры­зых­хэм сащыхэхуакIэ, гугъу сехь­ми, IэщIыб сымыщIыну му­рад сщIащ. Си анэм жиIэрт: «Куэдыщэ пщIауэ къыпщыхъужмэ, Чэрим, уи пIэм уимыкIыу укъинауэ аращ». Апхуэдэу сакъы­щы­мыхъун щхьэкIэ, сIэщIэу­жэгъуэн, гугъуехьу къызэ­рыс­щыхъум сыкъригъэ­кIуэ­тын хуэмейуэ зэрызгъувам нобэм сыкъихьэсащ. 
- Куэд елъытащ гъуазэ пхуэхъу егъэджакIуэхэми. Апхуэдэу хэт и цIэ къи­пIуэнт?
- Пэжщ, цIыхур зыдэп­лъейми куэд елъытащ. Си щхьэкIэ сагъэхъуэпсащ ди япэ ита адыгэ уэрэджыIакIуэ щэджащэхэу КъардэнгъущI Зырамыку, Къуныжь Хьэждал, нэгъуэщIхэми. Абыхэм я утыку итыкIэр сэркIэ щапхъэт. Ахэр зыхэт радионэ­тынхэм хуабжьу сфIэфIу седаIуэрт. Апхуэдэу сигу ­къинэжащ сезыгъэджа Кульбаевэ Людмилэ. Къуэ пэлъытэу фIыуэ сыкъилъагъурт, пщIэ къысхуищIырт. Ари ящыщщ нэхъри сытезыгъэгушхуахэм. 
- Уэрэд жыIэнкIи, анэ­дэлъ­хубзэр гъэбзэрэбзэнкIи пылъхьэншэу утыку уитщ. Уи гъащIэри гуащIэ­ри уи лъэпкъ, уи хэку тебухуащи, Тхьэм уигъэпсэу, адэкIи ухущIигъэхьэ, хыуигъэгъахъуэ!
- Тхьэм фигъэпсэу! Узыншагъэ Алыхьым къывит! БащэкIэ дызыщыгугъ Илъэ­сыщIэр къэблэгъащи, фIым Тхьэм дыхуигъазэ, гукъеуэ, гухэщI Iуэхухэм дамыгъэгузавэу, хэщI димыIэу, ди гъащIэмкIэ дыарэзыуэ, тхузэ­фIэкIым ди гур хигъахъуэу дыпсэун, илъэсыщIэр ди къэралкIи, ди щхьэкIи, ди лъэпкъкIи тхуэфIын, тхуэугъурлын Тхьэм ищI!

Сурэтыр Ардавэ Тамарэ трихащ.