ЩIэныгъэм зи насыпыр щIэзыта

Илъэс блэкIам, дыгъэгъазэм и 24-м щIэныгъэрылажьэ цIэрыIуэ Нало Евгение Жамырзэ и пхъур илъэси 105-рэ ирикъуащ.

Нало Евгение  и гъащIэ гъуэгури  щIэныгъэ лэжьыгъэхэри абы хэкупсэ гурыщIэ  куу зэриIам  и щыхьэту къоув. Мызэ-мытIэу абы Iэмал иIащ и Iуэху къыщызэрамыхуэн, нэхъыбэ къыщилэжьын, нэхъ тыншу щыпсэун щIыналъэхэм къэнэну, и цIыхугъэхэр къигъэсэбэпу, IэнатIэ «хуабэ» зригъэгъуэтыну. Ауэ захуагъэр гъащIэ хабзэу зыхапща хъыджэбзым сыт щыгъуи къыхихар хэкIыпIэ нэхъ дэгъэзеигъуэрщ. Сыт абы и щхьэусыгъуэр жыпIэу ущIэупщIэмэ, жэуапу къыпхуэгъуэтыр зыщ: езыр зытет Захуагъэм   къару зэриIэр Евгение и нэкIэ имылъэгъуамэ,  гъащIэм и IэфIыр ирикъуу зыхищIэну къыщIэкIынтэкъым. 

Франджы тхакIуэ Камю Албер жыIэгъуэ гъэщIэгъуэн иIэщ: «ЦIыхум и ныбжьыр щыхэкIуатэкIэ, езым къилэжьа теплъэр къыIэрохьэж». КъикIуа гъуэгуанэм банэ тезу къыщIэкIами, Нало Евгение  фэрыщIыгъэм хуэхей теплъэ гунэсрэ псэ хьэлэлрэ  иIэу гъащIэм и кIэухым зэрекIуэлIар ар зыцIыхуахэм къаIуэтэж.  

 Хэку лъагъуныгъэм и гугъу щытщIкIэ, абы и щыхьэту Евгение и гукъэкIыжхэм къахэщ зы хъыбарым дыблэкIынкъым. Зи гугъу тщIыр «Тутнакъэщым щылажьэ дохутырым деж Катакурган сызэрыщыпсэуар» жыхуиIэрщ.

И унагъуэр зэбгрыдза хъуауэ,  и адэр хьэпсым ису, и анэмрэ и шыпхъухэмрэ зыщагъэпщкIуар  имыщIэххэу, и дэлъхур унафэ зыIэщIэлъхэм зэхэзехуэн щащIа лъэхъэнэрат ар зыхуэзар. Ерыскы хуэныкъуэ хъыджэбз зи хэхъуэгъуэр и ныбэ изу зэрымышхэм лъэрымыхь ищIати, лажьэ имыIэу зрадза тутнакъэщым  кърагъэкIыжа нэужь, абы дохутыру щылажьэ  лIы  хъарзынэм  Евгение езым и унэм щэхуу ишэри, къызэфIигъэувэжауэ щытащ. Хуэмурэ зи гур къихьэжа хъыджэбзым унэм Iэбэн щыщIидзащ, ауэрэ бын зимыIэ дохутырымрэ абы и щхьэгъусэмрэ я деж къагъэнэпэну къехъуэпсащ. АдэкIэ къэхъуам езы Евгение и псалъэхэмкIэ къыпытщэнщ. 

«Махуэ гуэрым Марие Федоровнэ къызжеIэ: «Пхъу схуэхъу». ТIуми ди нэпсым къызэпижыхьат. Арати, абдежым, фи фIэщ хъурэ, ди унагъуэм апхуэдиз лей къыщытехьа си Къэбэрдей цIыкIунитIэр си нэгум къыщIэуващ. СщIэркъым лъэпкъылъ пщIэтыным къикIыр. УкъызыхэкIар фIыуэ щIэплъагъу щхьэусыгъуэр сыт? Урыху си нэгум къыщIэуващ, абы щыслъэгъуа мывэшхуэхэр, си Iыхьлыхэр, иджыри псэу си гугъэ, ауэ зэраукIар сымыщIэ си адэ къуэшхэр. Псори дылIа хуэдэу ахърэтым дыщыIэу, абыхэм сахуэзэжауэ къызыфIызогъэщI. «КъыдэпцIыжа! КъыдэпцIыжа!» - къызжаIэ хуэдэщ псоми. Дауэ ахэр сщыгъупщэу, мы цIыху хамэхэм анэрэ адэкIэ сызэреджэнур?  ИтIани, мыбыхэм сылIэу сыкъызэфIагъэувэжащ. Мыхьэнэ зимыIэ мы си гъащIэр къысхуахъумащ. Зыхуейр яхуэзмыщIэжыну емыкIукъэ?! Арати, сыкъэтэджщ, Марие Федоровнэ IэплIэ быдэ хуэсщIри, си Iэхэр сымыутIыпщу, и лIым деж еслъэфэжьащ.

 «Сэ си анэм фэ фхуэдэу щIэныгъи бгъэдэлъкъым, - яжызоIэ, - ауэ нэгъуэщI цIыхубзым «анэкIэ» седжэфынукъым. Фи фIэщ хъурэ? Си адэр псэууэ согугъэ иджыри, хьэпс гуэрым ирадзауэ ис къыщIэкIынщ. Дауэ сэ абыхэм сазэрепцIыжынур?»

Абдежым  мо лIышхуэм  гъуэгын щIедзэ, зэи сщыгъупщэжынкъым абы и макъыр. «ИгъащIэм уэ пхуэдэ цIыху щыпкъэ сыхуэзакъым, - къызжиIащ дохутырым зызэтриубыдэжри. - Узэрыхуейм хуэдизрэ ди деж щыIэ, сыкIуэжарэт щыжыпIэм деж, сэ узыхуеину тхылъымпIэхэр къыпхудэсхынщ».

Нобэ гъащIэм апхуэдизкIэ зихъуэжащи, адэ-анэхэм ящыщу мащIэщ я быныр Хэкум къранэну ехъуапсэр. Узыдэмыхьа къуэладжэ лы дэзщ, жыхуаIэм ещхьу, нэгъуэщI щIыпIэ нэхъыфIу щеджэну, нэхъыбэ къыщалэжьыну, абы къикIращи – нэхъ насыпыфIэу щыпсэуну къащохъу нэхъыбэм, аращи, езыхэр щIэгъэкъуэныншэу къызэрынэм трамыщIыхьу, я быныр яутIыпщмэ, нэхъ къащтэ. Нало Евгение лъэпкъ зэхэгъэж зэрыхэмылъам, езыми щIэныгъэшхуэ зэриIам тепщIыхьмэ, щымылэжьэфын къалэрэ  щримыгъэджэфын еджапIэ нэхъыщхьэрэ къэгъуэтыгъуейт. ИтIани, езым къигъэзэжам и мызакъуэу, бзылъхугъэ Iущым IэщIагъэ хуэхъуа IэнатIэм щынэхъыщхьэр зэхигъэкIауэщ ныбжьыщIэхэм я пащхьэм зэриувар.  Хэкум и пщIэр ар езыхэм я фейдэкIэ къэзыгъэщхьэпэхэм къагуэпхыфу ущытын зэрыхуейр, щIыналъэм  и уасэр абы зыгуэрым лей зэрыщызэрихьэм зэремылъытар и гъэсэнхэм яхипщэфащ.  

 Иужьрей гупсысэм и мыхьэнэр IупщIыбзэу къыхощ Нало Евгение къызэринэкIа тхыгъэхэри езым и гъащIэ гъуэгури цIыхубэм ялъэзыгъэIэсыжа,  тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор Мэрзей Аслъэнбэч и псалъэхэм: «ЦIыхум и хьэл зэтеувэгъуэм унэтIакIуэ къыхуэхъуну гуэр хэмытынкIэ Iэмал иIэкъым. Псом япэ апхуэдэ пхуохъу адэ-анэр. Абыхэм уакъыфIэкIмэ, ныбжьыщIэм щапхъэ хуэхъунури, щэн зыхилъхьэнури куэдкIэ елъытащ абы  егъэджакIуэ хуэхъум.  Сэ сызэреплъымкIэ, гъэсакIуэхэм жэуаплыныгъэшхуэ  яхь ирагъаджэхэм зыхалъхьэну нэмысми, цIыху хьэлу къащтэнуми теухуауэ. ЩIэныгъэ зиIэ цIыхум  хабзи нэмыси  щыдумылъагъу куэдрэ къохъу. ЩIэныгъэшхуэ зэбгъэгъуэтын хуейщ къыхэпха лъэныкъуэм IэщIагъэлI ущыхъун папщIэ, итIани, гъащIэм мыхьэнэ нэхъ щызиIэр цIыху узыщI щIэныгъэрщ.  Сыт къэмыхъуми, цIыхуу укъызэрынэжыпхъэр  пщимыгъэгъупщэу. Зы егъэджакIуэми  хуригъэджэфынукъым  абы, и еджакIуэхэм яхипщэну зыхуей хьэлыр езым  дамылъагъумэ. Сабийхэми щIалэгъуалэми фэрыщIыгъыр зэуэ зыхащIэ, ахэр къэгъэпцIэгъуейщ. А лъэныкъуэмкIэ дэ, студентхэм, ди гъащIэ гъуэгум Нало Евгение Жамырзэ и пхъур зэрытетамкIэ ди насып къикIауэ жыпIэ хъунущ.

       Абы щIэныгъэр фIыуэ тлъагъуу дищIащ, ауэ дерс нэхъыщхьэу къыдитар мардэ хэIэтыкIам тет, нэмысышхуэ зыхэлъ ЦIыху къытхищIыкIыну зэрыхэтарщ.  Нэрыбгэ щхьэхуэм зытемыкIыну хьэл, Iуэху еплъыкIэ, зигъэтыншын, и Iуэху дигъэкIын папщIэ зэмыбэкъуэну теубыдапIэ ткIий  имыIэмэ, апхуэдэ цIыхур гъащIэм имыгъэунэхункIэ Iэмал иIэкъым. «Хьэлыр уи натIэм итырщ», - жаIэу зэхыбох. Иджыри жаIэ  Алыхьым фIыуэ илъагъухэр игъэунэхуу. Евгение Жамырзэ и пхъум и гъащIэ гъуэгум гъэунэхугъуэу хэтар мащIэкъым, ауэ абы щхьэкIэ и гур бзаджэ хъуакъым, цIыхуфIу, къыбдэIэпыкъун хьэзыру, хабзэшхуэ зыхэлъ цIыху гумащIэу щытащ. Абы цIыхухэр, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр, езым и студентхэр  фIыуэ илъагъурт, езыхэми къалъагъужырт.  Сыщыуэну къыщIэкIынкъым, тхыдэмкIэ факультетым апхуэдэу пщIэшхуэ зиIа егъэджакIуэ зэрыщымылэжьар жысIэмэ. Ар студентхэм анэм хуэдэу къытхуэгумащIэт, ауэ щIэныгъэ зэгъэгъуэтын къалэным ди фIэщу демылIалIэу къытхуидэртэкъым.  ИкъукIэ тфIэгъэщIэгъуэнт гур зытхьэкъу, щIэныгъэ тегъэщIапIэхэр нэгъэсауэ къыщыхьа абы и лекцэхэм дедэIуэну. Дыгупcысэу дригъасэрт, цIыхум и гурей-гурыфIым емылъытауэ,   щIэныгъэм и хабзэм дыхуиунэтIу.  ЦIыху къызэрымыкIуэу щытащ Нало Евгение, и гъащIэ гъуэгури зыми ейм пхуегъэщхьынукъым». 

 Мэрзей Аслъэнбэч жиIэм дыщIыбгъуфынур зыщ: Нало Евгение и лъагагъыр дигъэлъагъун папщIэ ар зыхэщыпыхь псалъэхэм нэхърэ нэхъ щыхьэт наIуэщ езым тхыдэдж лъэрызехьэ къызэрищIыкIар. Абы нэхърэ нэхъ щытхъушхуэ ЕгъэджакIуэм  хуэбгъэшыфынукъым.    

ЧЭРИМ Марианнэ.