ЛIыхъужьыгъэмрэ уэрэдыжьхэмрэ

Къэбэрдей тхыдэр къэзыIуэтэж тхыдэ-лIыхъужь уэрэдхэм я гъэпсыкIэм дытепсэлъыхьын и пэ къихуэу, щIыпIэм щыпсэуа адыгэхэм я тхыдэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэм кIэщIу датемыпсэлъыхьмэ, тхыдэ-лIыхъужь уэрэдхэр къызэрежьауэ щытар гурыIуэгъуэ хъунукъым.

ХV лIэщIыгъуэм и етIуанэрей Iыхьэм Абазэм къикIри абазэпщ Инал Нэф (нэлъэныкъуэ нэфу щытагъэнщ) и къуэрылъхухэм я къуэжхэр, Инармэс и къуэ Идар я пашэу, Жанхъуэт и къуэ Талъостэнрэ Беслъэн ПцIапцIэрэ, Минболэт и къуэ Джылахъстэн сымэ дзэшхуэ я гъусэу къакIуэри мы щIыпIэм щыIэ адыгэхэр джатэ ихакIэ къазэури «дэ дыпщщ» жари къащхьэщыуващ. ЩIыпIэр зэпагуэшащ Идар - Шэрэдж псыхъуэрэ Бахъсэн псыхъуэрэ, Талъостэн - Урыху псыхъуэ къыщыщIэдзауэ Тэрч еуалIэу, ипщэкIэ жьэгъум еуалIэу, Джылахъстэн Тэрч зэпрыкIри абы щыпсэу адыгэхэм пщы захуищIащ. Идарей, Талъостэней, Джылахъстэней жаIэу щIадзащ.

ЩIыпIэм щыпсэу адыгэхэр Инал и лIакъуэхэм, Идар я пашэу, къыщазэум Къызбрун деж щрагъэкIуэкIа зауэ гуащIэм траусыхьащ «Къызбрун» уэрэдыр:

Ди Къызбруным лъыпсие жагъуэхэр даушэ!

Ди нарт шухэр IумпIэкIэ къызэрыдош.

ХъымыщкIэ Елджэрыкъуэ лIыхъу.

Айдарыр уи къан сэхъуащ.

Пщы сэхъуар Елджэрыкъуэпщщ,

ЖанитIмэ укъыродалъэ.

Мы уэрэдым хэт псалъэхэр Нэгумэм и фIыщIэкIэ ди деж къэса пэтми, ди жагъуэ зэрыхъущи, и макъамэмрэ и ежьумрэ ди деж къахьэсыфакъым, абы къыхэкIыу мыр зэрыжаIэу щытари тщIэркъым.

Япэ дыдэ пщы нэхъыжьу теувари тетари Идарщ. Идар дзэзешэ хахуэу щытауэ жеIэ Нэгумэм, ауэ адыгэхэм абы хуаусауэ зы уэрэди ди деж къэсакъым. Идар лIа нэужь, и адэ къуэш Жанхъуэт и къуэ нэхъыжь Талъостэн («Талъостэней» щIыжаIар, Талъостэнхэ я лъэпкъыр къызытекIар) теуващ.

ЖыIэн хуейщ, щIыпIэм иса адыгэхэр зэгуэгъэхьэн, лъэпкъыу зэрыгъэубыдын, езы адыгэхэм защIэжын, зэрыадыгэхэр залъытэжын, зэгупсысыжын папщIэ, Абазэм къикIыу къащхьэщыува пщыжьхэм мыхьэнэшхуэрэ лъэкIыныгъэрэ зэраIар. Абазэпщхэм я лъэр щIыпIэм зэрыщиубыду лIыгъэрэ, бзаджагъэрэ, Iэзагъэрэ, ерыщагъыу яхэлъ псори къызыкъуахри щIыпIэм щыпсэу адыгэхэр зэгуагъэхьащ, я лъэныкъуэ ящIащ. Езы пщыжьхэм я гъунапкъэхэм зрагъэубгъуу, хамэ хэкухэм я лъэкIыныгъэмкIэ я цIэхэр щагъэIуу хуежьащ. ЩIыпIэм иса адыгэхэм абы я сэбэп зэрыхэлъыр, лъэщ хъун зэрыхуейр псынщIэу къагурыIуэри, къащхьэщыува пщыжьхэм еувэлIащ.

Талъостэн зэрытеувэххэу «пщIэгъуалэжьыдзэ» зэригъэпэщщ, хьэмкIэшыгуищэ, лIищэ ядэсу, Кърымым кIуэри хьэмкIэщыгуищэм из щэкI къатрих-къаIихыу къишэри, щIыпIэм щыпсэуа адыгэхэм цеипхъэжь джанэр щаригъэхауэ щытащ. А зекIуэм Андемыркъан щIалэщIэр и Жэманшэрыкъ пщIэгъуалэм тесу яхэтащ. «Зы сэбэп къыхэмыкIынуми, мэжджыт хужьыжьым сафIекIуэлIэнщ а зекIуэм» щыжиIари абы щыгъуэщ Андемыркъан. Абы кIуа адыгэхэр чыристан диным итт, тэтэрхэр муслъымэнт, я мэжджыт хужьым джаур ирамыгъэкIуэлIэн щхьэкIэ загъэлIэнут. Андемыркъан щIалэщIэм ар и япэ лIыгъэщIапIэу къилъытащ.

А зекIуэм адыгэхэр «Бахъшысэрей зекIуэкIэ» еджащ. А зекIуэм траусыхьа уэрэдым «Бахъшысэрей зекIуэм и уэрэд» фIащащ. А зэманми «Къэбэрдей» цIэр зэрахьакъым, сыту жыпIэмэ, а цIэр зыщIыпIи къыщыхэщыркъым.

Иджы уэрэдыжьхэм я деж дгъэзэжынщи, «Бахъшысэрей уэрэдыр» щIыпIэм иса адыгэхэм я тхыдэм щыщ зы Iыхьэ цIыкIу къэзыIуэтэж тхыдэ–лIыхъужь уэрэду зэрыщытыр къэдгъэлъэгъуэнщ. Мыри гуп уэрэдщ, гупым жаIэн щхьэкIэ яусащ, гупым къыщежьащ. Шуудзэ гупышхуэр икъукIэ гугъу ехьа пэтми, я зекIуэр къайхъулIауэ къагъэзэжауэ къыздэкIуэжым, джэгуакIуэм, е езы гупым щыщ зыгуэрым къыхидзащ, я нэгу щIэкIар, зекIуэр зэрекIуэкIар къиIуэтэжу макъкIэ жиIэу, шуудзэ гупыр абы ежьууащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, а уэрэдыр яусынкIэ зэрыхъуар езы уэрэдым къиIуатэ псалъэмрэ макъамэ нэхъыщхьэу ар къызэриIуатэмрэ, абы шуудзэр зэрежьууа ежьу макъамэ кIыхьымрэ уи нэгу къыщIагъэувэ. Щапхъэу зы пычыгъуэ закъуэ:

Къыхэзыдзэм: (Уэр) и пщIэгъуалэшхуэри (уой–ра) кхъухьышхуэ пхащIэкIэ нытхузэрашэри,

(Уэ-уи) и хъарзынашэм къуэ быдэ шытхыр неубэ!

Ежьухэм: Уоу-рира, уоу, уоу-рира, уоу!

Уарира, уа-рау рирэри, уау-рирайра, уоу-рира!

Уау-риращ, уау-рау, уай-рау, уа-рирари.

Зэрынэрылъагъущи, мы уэрэдым щыщу къыхэзыдзэм жиIэ макъамэмрэ ежьу гупым жаIэ макъамэмрэ зыкIи зэтемыхуэу, зэбгъэдэмыхьэу зэпэщхьэхуэщ. ИщхьэмкIэ зи гугъу тщIа уэрэдхэм я ежьухэр «уо» къудейр шэщIауэ жаIэурэ, е «уойрэ, уойрэ, уоу-рирарэ» жаIэурэ къыхэзыдзэм пэджэжрэ абыкIэ зэфIэкIыу щытамэ, иджы мы «Бахъшысэрей зекIуэм и уэрэдым» и ежьур пэрэ кIэрэ зиIэ макъамэ гъэпса псо ирокъу. Мы уэрэдым къыхэзыдзэм и макъамэмрэ и псалъэхэмрэ уэрэдыр зытраусыхьа Iуэхугъуэшхуэр къаIуэтэжу щытмэ, а Iуэхугъуэшхуэр зэфIэзыгъэкIа гупым я къарум и лъэщагъыр ежьу макъамэм къыжиIэжу аращ. Абы цIыху гупышхуэ зэрыхэтар ежьум къегъэлъагъуэ.