Лъэныкъуэ куэду зэтопщIыкI

Лъэпкъ балладэм иIэ щхьэхуэныгъэхэм теухуа тхыгъэ купщIафIэ иIэщ филолологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Къэжэр Иннэ. Абы и лэжьыгъэм щыщ зы Iыхьэ, тхакIуэхэу Къагъырмэс Борисрэ Бицу Анатолэрэ я IэдакъэщIэкIхэр и тегъэщIапIэу итхам фыщыдогъэгъуазэ.

«Балладэ жанрым и тхыдэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, къыжыIэн хуейщ псом япэу ар уэрэду (къызэрыфэ макъамэу) къызэрежьар. Арагъэнщ иджырей языныкъуэ лъэпкъ балладэхэм макъамэр образ хэха щIахуэхъур. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Къагъырмэс Борис «Паганини» зыфIища и балладэр.

Композитор цIэрыIуэм и макъамэр цIыхухэм я пащхьэ къызэрырилъхьам тепсэлъыхьурэ, усакIуэм зыхыдегъащIэ пIейтеягъэрэ дахагъэкIэрэ гъэнщIа музыкэ телъыджэм и зыубгъукIэ хъур. ЦIыхум и гукъыдэжымрэ и щытыкIэмрэ зэрихъуэжми, макъхэм я зэблэхъукIэми, уеблэмэ упэмыплъагъэххэу ар зэрызэпыуми, уигу къагъэкIыж Н. Паганини и макъамэ телъыджэхэм я зэхэлъыкIэр… «ЛIы фIыцIэ къуэгъур» залышхуэм щIэсхэм я пащхьэ къоувэ, бзэпсыр жагъуэгъухэм ныкъуэпыупщI зэращIам химыщIыкIIауэ. Ауэ талантым и къарур сыт хуэдэ мыхъумыщIагъэми токIуэ, икIи а текIуэныгъэм макъамэ хьэлэмэтыр къегъэщI. УигъэпIейтейуэ макъамэр зэрызэпыур «къагъэщI» бзэпс зэпычхэм.

Къагъырмэсыр макъамэм щытетхыхькIэ, зэгъэпщэныгъэ дахэхэри къегъэсэбэп:

         Абдежым занщIэу уафэгъуагъуэ

         Макъ иным залым зыщеIэт;

         Тоужри зэуэ уафэгъуагъуэр,

         Жьапщэшхуэм пшэжьхэр зэбгреху,

         ИтIанэ дыгъэр къыщIокIыжри,

         Бзу цIыкIухэр жыгхэм потIысхьэж.

АдэкIэ цIыхум и къарууншагъэмрэ гъуазджэм и лъэщагъымрэ я зэхущытыкIэр зыхыуигъащIэу макIуэ: бзэпсыр щызэпычкIэ, залым щIэс цIыхухэм гузэвэн щIадзэ, шынэм зыщIещтэ – а псор зэщIишэурэ макъамэм ухуэкIэ телъыджэ егъуэт. Мыбдежым макъамэм и телъыджагъэмрэ усакIуэм и Iэзагъымрэ зы щыхъуащ.

Къагъырмэс Б. и усэм ещхьу уэрэдыр зыгъэбелджылы нэщэнэхэм щыщ химыгъэхьэу, ауэ макъамэм и образыр тегъэщIапIэ ищIурэ Бицу Анатоли зэхилъхьащ «ХъунщIакIуэмрэ джэгуакIуэмрэ» балладэр. Езы жанрыр макъамэм епхауэ къызэрежьар, ноби а зэпыщIэныгъэр зэрымыкIуэдар къигъэлъагъуэу усакIуэм етх:

         Мы хъыбарым щIыфIэсщар

         Сыт-тIэ нобэ сэ балладэ? –

         Зэрытеухуарщ уэрэдым,

         Уэрэд нэсым иIэ пщIэм.

Балладэм и сюжетностыр а жанрым и щхьэхуэныгъэ нэхъ къызэтенахэм яхэббжэ хъунущ. Абы и купщIэр мыхьэнэ пыухыкIа зиIэ къэхъукъащIэ гуэрщ. Аращ къэзыгъэщIыр тхылъеджэм хуэгъэзауэ усакIуэм къиIуатэ гупсысэри, абы къыхихыпхъэ дерсри. Ауэ а жанрым и жыпхъэм иту лъэпкъ усыгъэм хэт тхыгъэхэм набдзэгубдзаплъэу уахэплъэмэ, гу лъыботэ КIыщокъуэ Алими Тхьэгъэзит Зубери къаIуатэ гупсысэр кIэух псалъэ IупщIкIэ щIамыгъэбыдэжу я балладэхэр «зэIухауэ» къызэрагъанэм. Ауэ а усакIуэ нэхъыжьхэм яужь итхэм тхыгъэм къыщаIэт Iуэхугъуэм и мыхьэнэр зыхалъагъуэм тхылъеджэр нэхъ гъунэгъуу ирашэлIэну хущIокъу. Иджыри зы гъэщIэгъуэнагъ, ди усакIуэхэм къагъэсэбэпу. Абыхэм «яфIэфIщ» балладэм и кIэухым «Мис апхуэдэу…» псалъэхэмкIэ кърагъажьэу усэм къыщаIэта гупсысэр щIагъэбыдэжыну. Къапщтэмэ, Къагъырмэс Борис и IэдакъэщIэкIхэр гупсысэ нэхъыщхьэр зыгъэбелджылы псалъэхэмкIэ еухыж («Парий», «ЩIыхьымрэ ахъшэмрэ»), Бицу Анатолэ ейхэм я кIэух строфар ущиекIэ гъэнщIащ («Бгырысыр къызэралъхуар», «НэхъыщIэ», «Жамболэт», н.).

Балладэм и щэнхэм ящыщу иджыри зы нобэрей литературэм къыщыхощ, ауэ ар ди усакIуэхэм къыщамылъыти къохъу. Дызытепсэлъыхь жанрыр литературэ гъунапкъэхэм къыщихута лъэхъэнэм, абы и сюжетыр нэхъыбэу зытещIыхьауэ щытар пасэрей хъыбархэрат, IуэрыIуатэм щыщ теплъэгъуэ гуэрхэрт. А Iэмалыр нобэ нэхъ къэзыгъэсэбэпыр Бицу Анатолэщ. Iуэхугъуэ къытхуиIуатэр пасэрей зэманым зэрыщекIуэкIам ухэзыгъэгъуазэ пычыгъуэхэр абы и тхыгъэхэм куэдрэ уащрохьэлIэ:

         Куэд щIащ абы лъандэрэ, куэд дыдэ.

         Дунеижьым минрэ зихъуэжащ.

         Уафэм Iэджэ ижащ вагъуэ лыду,

         Псынэ Iэджи жэщIыжащ – гъужащ…

                                                                             («Лъагъуныгъэ»)

Зэрытлъагъущи, зэманыр куэд щIауэ бзэхыжа псэукIэм ейщ. Европэм курыт лIэщIыгъуэхэм я кIэухым зыщызыужьауэ щыта балладэри – иужькIэ романтическэ балладэм и щапхъэ хъужар – блэкIа лъэхъэнэжьырт нэхъ зыхуэгъэзар. Лъэхъэнэр жыжьэми, Бицум и тхыгъэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэр щекIуэкIыр езыр къызыщалъхуа хэкурщ. Гугъу лъэпкъ удемыхьу мыбдеж къыщыхыбоцIыхукI Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэр, абы и псы уэрхэр:

          Зыми имыщIэж ар къыщыхъуар.

         Я зэманырт Iэдэмрэ Хьэуарэ?

         Къыщыхъуари бгырыс хэкурауэ

         ЯIуэтэж мыпхуэдэ зы хъыбар…

                      («Бгырысыр къызэралъхуар»)

Зэманыр зыхуэдэр щхьэтечу балладэм къыщымыкIуэми, ар тхыгъэм «щIагъыбзэкIэ» фIэкI мыхъуми, къыхэмыщынкIэ Iэмал иIэкъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абы хэт теплъэгъуэхэм нэхъыбэу къаIуатэр пасэм щыгъуэ адыгэхэм къадекIуэкIыу щыта хабзэхэрщ, лъэпкъым и гупсысэкIэр, дуней еплъыкIэр къэзыгъэщI лъапIэныгъэхэрщ. Апхуэдэщ, къапщтэмэ, «ЩIакIуэ кIапэ», «НэхъыщIэ», «Жамболэт» балладэхэр.

ЦIыхум и гъащIэм хэIэбэрэ, абы и насыпым пэрыуэгъу хуэхъу къару щэхухэр сэтей къэщIыныр балладэм сюжет хуэхъухэм ящыщу ябж. Абыи Бицум и творчествэм гулъытэ щагъуэтащ. Псалъэм папщIэ, Къетыкъуэ, «Лъагъуныгъэ» балладэм и лIыхъужьыр, зекIуэ кIуауэ, зэрымыщIэкIэ Псыхъуэгуащэм Iуоуэ. Псыхъуэгуащэр щIалэм къобгри Къетыкъуэ нэф мэхъу. Абы иужькIэ, фIыуэ илъагъу и пщащэм и насыпыр имыкъутэн щхьэкIэ, абы зыкъримыгъэлъагъун, зыщидзеин хуейуэ къелъытэ:

         Зэплъыр щIалэр и нитIыр тенауэ,

         Псыхъуэгуащэт – занщIэу къызоплъэкI.

         Псым хопкIэжыр, къобгри дияуэ

         Щыт Къетыкъуэ: «Уи нитIыр игъукI!»

          Къытехуащ лIым Псыхъуэгуащэ гыбзэр –

         Асыхьэту хъуащ Къетыкъуэ нэф.

ЦIыху къызэрыгуэкIым и гъащIэм узыпэмыувыфыну къару щэху къыхохьэ. Ар къызэрыхыхьэ щIыкIэми гъэщIэгъуэн гуэри хэмылъ хуэдэщ. ЗэрыжытIащи, лIыхъужьыр псыхъуэгуащэм щыIущIар зекIуэ щыIэущ. Апхуэдэ къэгъэлъэгъуэкIэр, сюжет зэкIэлъыхьыкIэр курыт лIэщIыгъуэхэм къагъэщIа балладэхэм поджэж.

«Лъагъуныгъэ» балладэм кIэух гууз иIэщ. Къетыкъуэ шы хъыжьэм тесу «ажал лъыхъуэ къуршым йохьэж». ФIыуэ къэзылъагъуу щыта Сулимэ къуажэм къыдыхьа «факъырэр» Къетыкъуэу зэрыщытыр къещIэ, ауэ кIасэ хъуакIэт. Сулимэ «уэгури щIыри гуауэ макъкIэ къегъэпсалъэ»:

         Ар пыхьа къудейкъым, къигъэпсалъэу

         Ди къуршыжьхэр, куэдрэ макъкIэ гъащ.

         Къачэрт уафэр, жаIэр, сысырт щIылъэр

         Абы щыгъуэ… Хэт ар зылъэгъуар.

Жанрым и хабзэхэр Бицум и IэдакъэщIэкIхэм IупщIу яхыболъагъуэ, ауэ усакIуэр зэи хущIэкъуркъым классическэу ялъытэ балладэм и щэнхэр зэрыщыту зы усыгъэм къыщигъэсэбэпыну. А нэщэнэ къэдгъэлъэгъуам хуэдэхэм увыпIэ зэхуэмыдэхэр абы и тхыгъэ щхьэхуэхэм щаубыду аращ. Ауэ а жанрым и нэщэнэ псоми уахуеймэ, Бицум и IэдакъэщIэкIхэр зэуIуу къэщтапхъэщ. Абы щыгъуэ классическэ балладэм и фащэ псоми зыкъыпхузэIуахынущ».