Iуэтэж
КIэухыр
И хьэщIэм зыри жимыIами, Маринэ псори къыгурыIуат. ЦIыхухэм яхыхьэ-яхэкIыу еса, зи дахагъым цIыхухъу куэд хуэщатэ цIыхубзым дежкIэ шыхъуэ щIалэ цIыкIум и гурыщIэр къэщIэгъуейтэкъым. «Игури езыри щIалэщ, – хужиIэжащ абы и щхьэм, – егъэлеяуэ щIалащэщи, аращ сытми тыншу щIытегушхуэр. Iуэхукъым, щыгъупщэжынщ». Маринэ щхьэгъубжэр Iуидзащ. Абы къыдихуа пщыхьэщхьэ акъужьыр къемэщIэкIри, хъыджэбзым и бостеибгъэр нэхъри зэIуихащ. БещтомкIэ къыщежьауэ къакIуэ пшэ фIыцIэ Iэрамэхэм зыкъомрэ еплъри, ар щхьэгъубжэм къыIукIыжащ, гупсысэхэм зэщIаубыдауэ. «Куэдым я гугъэщ сынасыпыфIэу, сызыхуей псори гъащIэм къызитауэ. Ауэ зыми ищIэркъым сызыхуейуэ гъащIэм зы Iыхьи къызэрыхэзмыхар. Си гъащIэр пкъутащ. Узэрыслъэгъуар тIэу къудейми, си гъащIэ псом ныбжьу укъытенащ. Къуаншагъэ зыбгъэдэлъыр уи закъуэкъым, сэри сыщыуащ. Дэтхэнэ зы цIыхуми и насыпым и унафэ ищIыжын хуейщ, ар пхъумэфрэ – уехъулIащ, ауэ умыхъумэфмэ... абы щыгъуэм дунейр къощIыIэкIыу епхьэкIынщ...» Маринэ и щхьэм къищхьэрыуа гупсысэхэм кърахуэкIырти, пэшыр хъурейуэ къызэхикIухьырт: «Дохутырым сыкIуэу сабийр зэрезгъэгъэкIуэдыжари, дэ тIум ди зэхущытыкIари зыми къащIакъым. Псори бзыщIауэ къэнащ. СыкъызэращIэр хъыджэбз щыкIауэщ, ауэ и пэжыпIэр нэгъуэщIщ. Уэ етIуанэ фызи, ещани къэпшауэ зэхэсхащ. Иужьым Урысейм ухыхьэжащ. Си Iуэху уэ зэи зепхуэжакъым. Услъагъу мыхъуну арат сызыхуейр, нэлат уэсхыну арат къэблэжьыр. Ауэ сыт, сыхуиткъым. Си гурыщIэм зыкIи сыпэлъэщыркъым. Нобэми ныжэбэми уэ сыппоплъэ. Си щхьэр слъагъу хъужыркъым, ауэ уэ фIыуэ узмылъагъун слъэкIыркъым. Нобэрей щIалэ цIыкIур сыту уэщхьыщэ, си гугъащ уи къуэу, ауэ сеупщIу и унэцIэр нэгъуэщIу къыщыщIэкIым, згъэщIэгъуащ...»
Мурат фермэмкIэ имыгъэзэжу, председателым деж кIуащ. «Седжэну сыхуейт», – щыжиIэм, здэкIуар къытекIиящ:
– Дыгъуасэ «сылэжьэнущ», жыпIэри укъысхуэкIуащ, нобэ къалэмкIэ зебгъэхьын хуейуэ къыщIидзыжауэ ара?
– Сэ Iэщ дохутырущ сызэреджэнур, къэзухым, мыбы къэзгъэзэжынущ, – жеIэ Мурат, а Iуэхум быдэу зэрегупсысар IупщIу.
– АтIэ, ар щхьэ занщIэу жумыIарэ. Уэлэхьи, абы щыгъуэм ди гуапэу дыбдэIэпыкъункIэ. Иджырей щIалэгъуалэр къалэмкIэ йоIэри, уэри абыхэм уащыщ си гугъащ. Iэщ дохутыр жыхуэпIэм дыхуэныкъуэ дыдэщ. Ди дохутырыр пенсэм кIуэн зэрыхуейрэ куэд щIащ.
«ЩIэныгъэ сиIэмэ, Маринэ нэхъ сыкъыфIэIуэхункIэ хъунщ. Ар зи хъыджэбз дахагъ, дауи, щIэныгъэ зимыIэ дэкIуэнкъым, – егупсысырт Мурат, арат еджэным щIытегушхуари. – Ауэ къэзухыхукIэ дэкIуэмэ-щэ? Зэ сыщIэтIысхьэмэ, тхьэм жыхуиIар хъунщ. Къалэм сыдэсмэ, Маринэ и гъунэгъуу сыщытынущ...»
Гъэмахуэ псом фIыуэ зигъэхьэзырри, Мурат университетым щIэтIысхьащ. Ар зыхэхуа гупым, пщыхьэщхьэ къэс жыхуаIэм хуэдэу, я нэгу зрагъэужьу къакIухьырт. Ауэ Мурат здэкIуэ щыIэтэкъым. «Ефэндыуэ еджэну мыдрисэм къэкIуащи, аркъэи тутыни ефэ хъунукъым», – жаIэурэ къыдэгушыIэрт и ныбжьэгъухэр. Ауэ, цIыхум зэрахыхьэ щымыIэми, Мурат хъыджэбз цIыкIухэр къыхукъуэплъырт. Ар щIалэ екIут, узыншагъэкIэ гъэнщIа Iэпкълъэпкъ зэкIуж иIэу. Апхуэдэу щытми, езым игу ирихьу, зэхъуапсэу щыIэр зыт – Маринэт.
КъэфакIуэ гупым дэнэ концерт щатынуми, Мурат ищIэрт. Къалэм е къуажэ гъунэгъухэм къыщыувыIэмэ, кIуэурэ еплъырт. ЕплъыхукIи, Маринэ удз Iэрамэ хуихьырт. Хъыджэбзым и нэр къытехуэу къицIыхуж-къимыцIыхуж хуэдэу къыщыщыгуфIыкIым деж, Мурат лъэтэным хуэдэу и лъэр жан хъуауэ къежьэжырт. АрщхьэкIэ бгъэдыхьэу зыкъригъэцIыхужыну дзыхь ищIыртэкъым, и унэ зэрыкIуауэ щытар къриудэкIыжынкIэ, ауан къищIынкIэ шынэрт. Ауэ зэгуэрым... А махуэм щыгъупщэж иIэкъым... ИужькIэ, и гуфIакIэ жыпым илъу, Мурат куэдрэ кърихьэкIащ а махуэр зытехуэ махуэгъэпс напэр.
А махуэм нэгъуджэ фIыцIэ Iулъу, жьауэ къуэлэн дахэ иIыгъыу къакIуэ цIыхубзыр къызэрыщыгуфIыкIым Мурат япэщIыкIэ гу лъитакъым, и щхьи къиIэтакъым. АрщхьэкIэ «Мурат» жиIэу къеджа макъ гуакIуэр и тхьэкIумэм къыщиIуэм, щIалэр и пIэм ижыхьащ.
– Щхьэ укIуэдыжа, е удз куэдыщэ схьын хуей хъунущ, жыпIауэ ара? Удзым си Iыхьэ хэкIащ, иджы зыми уемылIалIэу накIуэ, – жиIэурэ къыбгъэдыхьащ абы Маринэ.
ЩIалэм и щытыкIэм – зэ зы Iэм, зэм адрейм IэщIилъхьэу тхылъхэр зэриIыгъым – зыкIи гу лъимытэ хуэдэ, Маринэ мэпсалъэ, къыщогуфIыкI:
– Къалэм Iуэху уиIэу укъэкIуауэ ара?
– Хьэуэ... сэ... сэ мыбы сыщоджэ.
– Пэжуи? Абы щыгъуэм нэхъыфIыжщ. ХьэщIапIэ си деж унэкIуэну нэхъ тынш хъунущ. Сыщыпсэур пщIэжрэ?
Мурат и щхьэр къиIэтри, Маринэ къеплъащ, гурыщIэ инкIэ гъэнщIа и нэхэмкIэ. «ИгъащIэ псокIэ ящымыгъупщэж плъэкIэр мыпхуэдэ хъунщ», – игукIэ жеIэ Маринэ, Мурат и нитIым и Iэпкълъэпкъ псом лыгъэр къридзауэ.
– ПщIэжыркъэ сыщыпсэур? – къоупщI абы аргуэру Маринэ.
– СощIэж. СынэкIуэнщ. Iэмал имыIэу сынэкIуэнщ.
ЦIыхубзыр IукIыжа нэужь, зигъазэу кIэлъыплъыжыну щIалэр хуеят, арщхьэкIэ апхуэдэр зэрыемыкIур ищIэрти, зызэтриIыгъэурэ ежьэжащ езыри. Ауэ, итIани, лъэбакъуэ зыбгъупщI ичри, хуэмышэчыжу къызэплъэкIащ. Маринэ жыжьэу плъагъуж къудейт.
«СыкъицIыхужащ, о ди тхьэ! Ауэ: «Дэнэ ущеджэр?» – жиIэу къызэупщIакъым. Ар Iуэху-тIэ? Ар зырикIщ, нэхъыщхьэращи, и деж срегъэблагъэ. Мис аращ псом нэхърэ нэхъыщхьэр!..
«Нобэрей махуэр сыту угъурлыт. Библиотекэм сыту фIыщэу сыкIуат!.. Сыту хьэлэмэт: ар зи дахагъ иджыри къэс щхьэ зыми дэмыкIуарэ? Хэту пIэрэ зэжьэр? Шэч хэмылъу, ар зыгуэрым ежьэу къыщIэкIынщ. ДэкIуэпами, сщIэркъым», – жиIэри, щIалэм и плIэр зэхуишащ, натIэм къекIуа пщIэнтIэпс щIыIэр IэгукIэ ирилъэщIэкIыу.
«КъызжиIа закъуэ», жиIэу щIэмыпхъуэу, Мурат махуэ зытIущ дигъэкIри, Маринэ деж кIуэну мурад ищIащ. Ауэ сыт хуэдиз бэлыхь телъу игъэкIуа абы а махуэ зытIущыр.
Маринэ и деж зэрынэсу, Мурат къыгурыIуащ къызэрепэсэуар, жьыщIэу щыт цIыхубзыр иджыпсту абы къызэремыжьэр.
– А, Мурат, къеблагъэ, хьэщIэ лъапIэ къысхуэкIуаи, – кIэпхын IулъымкIэ и Iэ псыфыр елъэщIри, щIалэм сэлам кърех. – МыбыкIэ къыдыхьи, тIыс, – жьантIэм дэт диваныр кърегъэлъагъу. – Сэ иджыпсту, – жеIэри, щIокI.
– АтIэ, еджэным дауэ уехъулIэрэ? Сыт узыхуеджэр? – къоупщI Маринэ, и Iуэхухэр псынщIэу зэфIигъэкIри, къэтIысауэ.
– Iэщ дохутырщ. Ди къуажэр абы хуабжьу хуэныкъуэщ иджыпсту.
– IэщIагъэ хъарзынэщ. Аурсэнтх ухуэзэшыркъэ? Егъэлеяуэ щIыпIэ дахэщ.
Мурат Маринэ жиIэхэм зэредаIуэм хуэдэурэ, унэр къеплъыхь, цIыхухъу щыгъын зыщIыпIэкIэ телъмэ е сурэт фIэдзамэ, зэхигъэкIыну. Ауэ дэнэ и дежи щыплъагъур Маринэ и хьэпшыпрэ и сурэт дахэхэмрэщ.
... А пщыхьэщхьэм ахэр куэдрэ зэдэуэршэращ, Iэджэми тепсэлъыхьыну хунэсащ. «Маринэ щхьэгъусэ иIэу щытамэ, дауикI, мыпхуэдэу хуиту и деж сыщIигъэсынтэкъым», – гуфIэрт Мурат.
Муратрэ Маринэрэ зэныбжьэгъуу, щIэх-щIэхыури зэрылъагъуу, зы илъэси илъэситIи кIуащ. ЩIалэм и гурыщIэхэм шэч къытримыхьэжмэ, хъыджэбзыр гуитIщхьитIт. Абы хузэхэгъэкIыртэкъым щIалэщIэр фIыуэ илъэгъуауэ арами, фIыуэ илъэгъуа гуэрым и фэ ириплъми. Ауэ, губгъэн зыхуищIыжу, зэзэмызэ зыхуэшхыдэжырт: «ЩIалэр щхьэ згъэхьэулейрэ, и щхьэр щIэзгъэуназэр сыт? И ныбжь хъыджэбз цIыкIу къигъуэтыжу, къишэмэ нэхъыфIщ. Иджы япэ къызэрыкIуэу жесIэнщ. Сэр нэхърэ илъэсипщIкIэ нэхъыщIэр гъащIэ гъусэ зэрысхуэмыхъунур щхьэ къызгурымыIуэрэ». АрщхьэкIэ, щIалэр къызэрысу, игу ирилъхьам тегушхуэжыртэкъым.
Псэлъыхъу мащIэ иIакъым Маринэ, узыдэкIуэ хъуни мыхъуни яхэту. Ауэ абыхэм цIыхубзым и гъащIэм щIэ гуэри къыхалъхьэфакъым. Бэлыхь гуэру нобэ къыщыхъуар, пщэдей иужэгъунти, абы и пIэ щIэуэ зыгуэр къригъэувэнт. Сыт хуэдэ гуп хэмыхьами, дэнэкIэ мыкIуами, псоми къазэрыхэщыр, псори къызэреплъыр ищIэжырти, дэтхэнэ цIыхубзми хуэдэу, ар гуапэ щыхъурт. Ауэ тIэкIу-тIэкIуурэ а псори къыIэщIэужагъуэрт, уеблэмэ а къеплъ цIыхухэри, и щхьэ дыдэри илъагъу щымыхъуж щыIэт. Абы фIыуэ къыгурыIуат насып, цIыхубз насып уиIэн папщIэ, дахагъэ къудейр зэрымащIэр.
ЩIалэжь цIыкIуу фIэкIа къимылъытэ Мурат и къыхущытыкIэм нэхъапэхэм Маринэ мыхьэнэ лъэпкъ иримыту щытамэ, иджы жэщ псом мыжейуэ абы щегупсыс щыIэт.
ЩIалэм кIуэ пэтми зэрызричым, нэхъ бжьыфIэ, нэхъ къекIу зэрыхъум и гуапэу кIэлъыплъырт. Мурати гупсысэ хэмыкIыж хъуат: «Хьэуэ, сэ афIэкIа схуэхьыжынукъым. Маринэ жагъуэу сыкъызэримылъагъур сщIэми, гугъапIэ лъэпкъ сиIэкъым. Зэрыхъу ирехъу, Iэмал имыIэу ныщхьэбэ жесIэнщ, «къыздэкIуэ» жесIэнщ занщIэу», – быдэу и гум ирилъхьэри, Мурат щIэкIащ.
Ещанэ къатым псынщIэу дэкIуейуэ, Мурат Маринэ и бжэм щыIухьам, цIыхухъу макъ абы къыщIэIукIым зэуэ зэщIигъэувыIыкIащ. Бжэр дамэдазэт, лIыр унэм щIыхьа къудеймэ, къагъэбыдэну хунэмысауэ арагъэнт. Къигъэзэжынуми щIыхьэнуми къыхуэмыщIэу, ар зытIэкIурэ щытри, бжэр тегушхуауэ Iуихащ. Тхъугъэр фIыуэ зыхидза щхьэц хъурыфэ зытет лIы псыгъуэ кIыхьым Маринэ быдэу зэщIиубыдауэ, IэплIэ, ба хуищIырт. ЦIыхухъум и нэгум зэриплъэу, пшагъуэр и нэм къытрихьауэ, бжэр езыдзылIэжу къыщIэжыжа Мурат а тIум гу къылъатэххакъым. Уэрамым къыдэлъэдащи, и нэкIур IитIкIэ иубыдыжауэ, щIалэр мэгуIэ. Абы и нэгум къыщIэувэжащ, бжэр ину къридзылIэжу, и адэр щIэкIауэ зэрыщытар, абы и ужькIэ и анэр куэдрэ зэрыгъар. «Уи адэр машинэм иукIащ, си щIалэ цIыкIу, ар афIэкIа къэкIуэжынукъым», – къыжриIат и анэм, зыкъом дэкIауэ. А гупсысэм Мурат зэресэжрэ Iэджэ щIат. Иджы мис, машинэми имыукIауэ, лажьи имыIэу, къыкъуэкIыжащ... КъыкъуэкIыжащ, и псэм пищI цIыху закъуэр IэщIихыну. Хьэмэрэ щыуауэ пIэрэ? И адэм ещхь гуэру арамэ-щэ? Хьэуэ, хьэуэ, абыкIэ уи щхьэр къэбгъэпцIэжкIэ мыхьэнэ иIэкъым. Езы Марини щIалэр апхуэдэу щIызришэлIар и адэм иригъэщхьу, абы и фэ ириплъу армырауэ щыхьэт утехъуэфыну? Апхуэдизу щхьэ зэхэзэрыхьа мы гъащIэр?.. Уи вагъуэр щижынум деж щхьэусыгъуэр сытым щыгъуи гъунэжщ...» Мурат адэкIэ зыри хузэпыщIэжакъым. Бжьэ Iэрамэм хуэдэу и щхьэм щыву гупсысэхэм ягъэундэрэщхъуауэ, и занщIэр и гъуэгуу, уэрам гуэрымкIэ иунэтIащ, пшапэр зэрызэхэуэми гу лъимытэу.
КIЭБЫШЭ Лилэ.
