Актёр телъыджэ, режиссёр Iэзэ, драматург цIэрыIуэ

Лъэпкъ  гъуазджэм  и  вагъуэ

Тубай Мухьэмэд Мудар и къуэр 1919 гъэм щэкIуэгъуэм и 14-м Тэрч районым хыхьэ Къаншы­уей (иджы Курп Ищхъэрэщ) ­къуажэм къыщалъхуащ. Ар щытащ ди лъэпкъ театрым и джэлэсу, къыхиха джэгуакIуэ IэщIагъэм хуэпэжу, режиссёр IэкIуэ­лъакIуэу, унафэщI губзыгъэу, театрым и щэхухэм фIыуэ хэзы­щIыкI драматург гъуэ­зэджэу, цIыху щыпкъэу, ныб­жьэгъу­ пэжу.

И ныбжьыр илъэс 17 фIэкIа мыхъуауэ Мухьэмэд техьат щIы­хьышхуэ зыпылъ театр гъуазджэм и гъуэгуанэ гугъум. Налшык къы­щызэIуаха Къэбэрдей драмэ студием щеджэу абы игъэзэщIауэ щытащ ШэкIыхьэщIэ Пщы­къанрэ Нало Жансэхъурэ я «КIуэ­рыгъуэт» пьесэм къытращIыкIа спектак­лым хэт Астемыр пщы ябгэм и ролыр. Студиер къиуха нэужь, Тубайр яхэтащ Къэбэрдей колхоз-совхоз драмэ театрыр къызэIузыхахэм. ДжэгуакIуэ IэщIа­гъэм и мызакъуэу, драматургиеми пэлъэ­щын зэчий зэрыбгъэдэлъыр Тубайм къигъэлъэ­гъуащ илъэс 19-м иту. 1938 гъэм а театрым щагъэувауэ щытащ Му­хьэмэд итха «Мэжидрэ Марятрэ» пьесэм къытращIыкIа спектак­лыр. Абы езы Тубайм щигъэзэщIат Аслъэмырзэ бзаджащIэм и ролыр. 1939 гъэм «Мэжидрэ Марятрэ» пьесэм и ­саулыкъукIэ драматург ныбжьы­щIэр хагъэхьащ ­СССР-м и Тха­кIуэхэм я союзым.
Хэку зауэшхуэм щыгъуэ Тубайр яхэтащ 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 7-м Москва и Ут Плъыжьым ще­кIуэкIа парадым иужькIэ занщIэу зауэм Iухьа совет сэлэтхэм. ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ игъэлъагъуэу ­хэкум и щхьэхуитыныгъэм щIэзэ­уа адыгэ щIалэм къыхуагъэфэщащ Хэку зауэ орденым и етIуанэ нэгъыщэр (1944 гъэ), Вагъуэ Плъыжь орденыр (1943), «За оборону Сталинграда», «За победу над Германией», «За победу над Японией» медалхэр.
Зауэ нэужьым Тубай Мухьэмэд щалъхуа хэкум къигъэ­зэжри, фIы­уэ илъагъу IэнатIэм еувэ­лIэжащ. Илъэс тIощIрэ тхум щIигъукIэ адыгэ сценэр игъэбжьыфIэу ар Къэбэрдей драмэ театрым и актёр нэхъ пажэхэм ящыщ зыуэ щытащ. ИгъэзащIэ ролхэр цIыхухэм гунэс ящыхъуу, я теплъэкIэ, я хьэл-щэнкIэ зэхуэмыдэу образ гъэщIэгъуэн куэд къигъэщIащ Тубайм. Ап­хуэ­дэхэщ Шортэн Аскэрбий и пье­сэхэм къытращIыкIа спектаклхэм хэт комиссар Андрей («Батыр и ­къуажэ»), Аслъэнокъуэ пщы ябгэр («Къамботрэ Лацэрэ»), инэрал Аслъэнбэч («ИгъащIэкIэ») я образхэр. Тубай Мухьэмэд хузэ­фIэкIащ дуней псом щыцIэрыIуэ европей, урыс, нэгъуэщI лъэпкъхэм я драматургхэм я пьесэхэм къытращIыкIа спектаклхэм хэт персонажхэр адыгэбзэ къабзэкIэ «къигъэпсэлъэн». Апхуэдэхэщ Фер­динанд (Шиллер Ф. и «Бзаджагъэмрэ лъагъуныгъэмрэ»), Веронэ къалэм и пщышхуэ Эскал (Шекспир У. и «Ромеорэ Джу­льеттэрэ»), Доменико Сориано (Эдуардо де Филиппо и «Филу­менэ Мортурано»), Подколёсиныр (Гоголь Н. и «Фызышэ»), Аркадий (Корнейчук А. и «Платон Кречет»), Маргаритовыр (Островский А. и «Лъагъуныгъэ хэкIуэта») сымэ, нэгъуэщIхэри.
Къэбэрдей драмэ театрыр къы­зэрызэIуахрэ илъэсипщI щрикъум ирихьэлIэу урыс драматург Вишневский Всеволод «Гум имыхуж 1919» и пьесэм къытращIыкIа спектаклым хэт Совет къэралым и лIыщхьэ Сталиныр адыгэбзэкIэ «къэзыгъэпсэлъари» Тубай Му­хьэ­мэдщ. Абы и образым зэре­лэжьам теухуауэ Мухьэмэд жи­Iэжырт: «А ролым сыщелэжьым, сэ ­нэхъыбэу гулъытэ хуэсщIащ псалъэ жысIэхэмрэ сценэм Iуэхугъуэ щызлэжьхэмрэ нэхъыфIу зэпы­щIа зэрыхъуным. Сталиным и ­образыр згъэлъэгъуэну къызэ­рызэхъулIам сэ нэхъри сытригъэгушхуащ ди лъэпкъ театральнэ ­гъуазджэр зэредгъэфIэкIуэным тлъэкI къэдмыгъанэу делэжьын зэрыхуейм» [«Ленин гъуэгу», 1990, шыщхьэуIум и 29-м]. Дэб­гъуэн щымыIэу а образыр зэригъэлъэгъуам и фIыщIэкIэ 1951 гъэм Тубайм къыфIащащ ­«Къэбэрдей АССР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр.
Спектаклхэм щыджэгу къудейм и мызакъуэу, Мухьэмэд езым спектаклхэр игъэуву щытащ. Режиссёру ар зэлэжьам ящыщщ Шортэн Аскэрбий и «Партым и лIыкIуэ», Щхьэгъэпсо Мухьэмэд и «Благъуэм псыр иубыдащ», Дудар Хьэутий и «Нэчыхьытх», «Фыз Iэзэ», «КъуийцIыкIу», «Хьэ­лэ­лыжьрэ Хьэрэмыжьрэ», Мысачэ Пётр и «Псэм и щIасэр нэм фIэдахэщ», Сонэ Мухьэрбий и «Ухейм - улъэщщ», Журт Биберд и «Щхьэм имытмэ, лъакъуэм и мыгъуа­гъэщ» спектаклхэр, нэгъуэщIхэри.
Актёр, режиссёр лэжьыгъэм ­къадэкIуэу, Тубай Мухьэмэд Къэ­бэрдей къэрал драмэ театрым и уна­фэщIу, театрым и парторганизацэм и секретарь къалэнхэри ­игъэзащIэу илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Ди лъэпкъ щэнхабзэм зиужьын папщIэ Iуэху щхьэпэ куэд зылэжьа Тубай Мухьэмэд къы­фIащауэ щытащ КъБАССР-м и цIыхубэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ я артист цIэ лъапIэхэр.
Тубай Мухьэмэд гъащIэм нэ жанкIэ пхыплъыф драматургыу щытащ. «Мэжидрэ Марятрэ» пье­сэм и мызакъуэу, абы и къалэ­мыпэм къыщIэкIащ зытеухуакIи жанркIи зэхуэмыдэ тхыгъэхэр: «Къэбэрдей щIалэ», «Насыпыр хъумэ», «Гъуэгу нэху», «Жьэ­рыплъэ», «Хьэ бзаджэ тIысы­пIэн­шэщ», «Мыбы хуэдэуи къохъу», нэгъуэщIхэри. 1956 гъэм Къэбэрдей тхылъ тедзапIэм къы­щы­дэкIащ абы и «Пьесэхэр» жыхуиIэ тхылъыр.
Зи гъащIэ псор лъэпкъ гъуазджэм тыхь хуэзыщIа Тубай Му­хьэмэд Мудар и къуэр 1973 гъэм дыгъэгъазэм и 13-м дунейм ехыжащ.

ЩАКIУЭ  Марьянэ,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.

Тубай  Мухьэмэд  хуэдэ  диIакъым

Сценэт ар къызыхуигъэщIар. Пкъы­фIэу. И нэгу зэлъыIухам гуапагъэр ­къищу. И нэ фIыцIэ дахитIыр пIащэрэ лы­дыжу. Бгъэ лъэтэнум зэкъуипхъуэт дамэу и набдзэшхуитIыр хуэкъурашэу. Зэ зылъэгъуам зэи игу имыхужын и ­теплъэ уардэм зэ зэхэзыхам зэи щы­мыгъуп­щэжын и макъ жьгъыру гуа­кIуэр хьэ­лэмэтыщэу екIужу.
Ди лъэпкъ театрым и сценэр илъэс куэдкIэ зыгъэбжьыфIа Тубай Му­хьэ­мэд апхуэдэу ягу къинэжащ цIыхухэм.

И ныбжьыр илъэс пщыкIублым иту Мухьэмэд щIэтIысхьащ Налшык къыщы­зэIуаха театральнэ студием. Студиер колхоз-совхоз театр зэрыхъуххэу, абы ­актёру щылэжьэн щIедзэ. Театреплъхэм щIэхыу ар ягу ирохь, режиссёрми фIыкIэ гу къылъетэ, роль нэхъыщхьэхэри къы­хуегъэфащэ.
Ауэ актёр лэжьыгъэм и закъуэкъым щIалэщIэр дэзыхьэхыр. Тхэным гу хуи­щIати, стIолым бгъэдэсу жэщхэр игъа­кIуэрт. «Мэжидрэ Марятрэ» зыфIища и япэ пьесэм и Iэрытхыр усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий ирегъэлъагъу. «Алий къысщысхьакъым, - жиIэжырт   езы Мухьэмэд. - Абы и чэнджэщхэм япкъ иткIэ щIэрыщIэу тхуэхэ сымытхыжа ­пса­лъэуха къыщыбгъуэтынкъым пье­сэм. Ауэ иужькIэ Алий хуэдэу сэ зыри къыс­щыгуфIыкIакъым икIи си Iэри Алий хуэдэу быдэу зыми къикъузакъым».
Пьесэр тхын щиуха дыдэми, 1939 гъэм, ягъэув. Спектаклым еплъахэм псом хуэмыдэжу ягу ирихьат пьесэм и лIы­хъужь нэхъыщхьэ Мэжид. И псалъэкIи и IуэхущIафэкIи гъащIэщIэр зыухуэ гуа­щIэ­рыпсэухэм я къуэшт ар. ЛIыхъужьыр къэувырт цIыхур зэхэгъэж зыщI хабзэжь­хэм, социальнэ зэхуэмыдэныгъэ напэ­техым я бийуэ. «Дызыхуей дымыгъуэту Елджэрыкъуэ дызэрыхуэлажьэркъым дыщIэкъуаншэр, - жиIэрт абы. - Дэ ды­щIэкъуаншэр ди гуащIэдэкIыр Елджэ­рыкъуэ и гуэным илъу дэ шхын щхьэкIэ зыдогъалIэри аращ. Сыт ар езыр щIэ­мылажьэр? Хьэм хуэдэу йофэри и нэр хьэсэпэ жэму щIригъэлъафэу, мыщэ гъэшхам хуэдэу, мэджэгури и гуащэм бгъэдэсщ. Дэ къомыр джэджьей сымаджэм хуэдэу зыдмыгъэхъейуэ дызэ­хэсщ».
Залымыгъэр щытепщэ дунейм захуа­гъэ щызекIуэркъыми, Мэжид хузэ­фIэ­кIыркъым фIыуэ илъагъу икIи къэзы­лъагъуж Марят и гъусэ хъуну. Ныбжьы­щIитIым я лъагъуныгъэм лъыгъажэ къокIри, тIури гуузу хокIуадэ, ауэ Мэжиди Мэряти епцIыжыркъым я лъагъуныгъэм. Абыхэм я псэр ят я щхьэр щIэп­хъа­джагъэм хуамыгъэщхъыу, лIыгъэ яхэ­лъу.
«Мэжидрэ Марятрэ» блэкIа зэманым теухуамэ, къакIэлъыкIуэр 1940 гъэм Тубай Мухьэмд етх адыгэ къуажэм колхоз псэукIэм къыхуздихьа щIэм, бгырыс цIыхубзым и гъащIэм къыщыхъу зэ­хъуэкIыныгъэ махуэхэм тепсэлъыхь пье­сэ. «Трактористкэ» пьесэр а гъэ ды­дэми театрым егъэув.
Зэман кIэщIым Мухьэмэд зыкъигъэлъэгъуат зэфIэкI зиIэ артёру икIи дра­матургыу. Илъэс тIощI фIэкIа мы­хъуа щIалэр спектакль зыкъомым щы­джэ­гуакIэт, пьеситIи и Iэдакъэм къы­щIэ­кIат. Ди лъэпкъ театрым и япэ лъэба­къуэхэм кIэлъыплъ псори Тубай Мухьэ­мэд куэдкIэ щыгугъырт… Ауэ зауэр къохъей. Му­хьэ­мэди Iэщэ къещтэри ­поув щIыри псыри зэрипхъуэу къытхуэкIуэ бий фIыцIэм.
Тубай Мухьэмэд фронт куэдым щызэ­уащ. КъызэрыгуэкI сэлэту щIидзэри автовзводым, иужькIэ авторотэм и командир хъуащ, лейтенанту зауэр къиухащ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Берлин нэскIэ зыхужахэм Мухьэмэд яхэтами, абы и ­зауэлI фащэр 1945 гъэм и накъыгъэм ирихьэлIэу щихыжакъым. ДищI къеIэну къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ зыкъы­щы­зыIэта зызымыщIэж самурайхэр я пIэ изыгъэувэжахэм яхэтащ Тубай Му­хьэ­мэд. Абы и зауэ гъуэгуанэр къиухыу и унэ къыщигъэзэжар 1946 гъэрщ, лIыгъэрэ хахуагъэрэ игъэлъэгъуауэ.
Тубай Мухьэмэд куэдрэ дэлэжьа ­КъБАССР-м и цIыхубэ артист Болэ Мурат игъэщIагъуэу жиIэжырт:
- Лъэпкъ театрым и сценэм роль зэ­мыщхь куэд щигъэзэщIащ Тубай Му­хьэмэд. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, актёр псоми къащтэфыркъым сыт хуэдэ ролри. Хэт лIыхъужьыгъэкIэ гъэнщIа персонаж уи нэгу къыщIигъэувэн хузэфокI, хэти ­ауаным, гушыIэм нэхъ хозагъэ. Тубайм хэдэ иIакъым. Абы игъэзащIэ ролхэр апхуэдизкIэ зэщхьэщокIри, жыпIэ хъунущ ар щыджэгуа спектаклыщIэ къэс ­театреплъыр Тубай МухьэмэдыщIэ щыIущIауэ.
СыткIэ зэщхь, псалъэм папщIэ, Корнейчук и «Платон Кречет»-м хэт Аркадийрэ (мыр Тубай Мухьэмэд сценэм япэ дыдэу щигъэзэщIа ролщ) Гоголь и «Фызышэм» узыщрихьэлIэ Иван Кузьмичрэ? Нэхъ зэпэжыжьэжкъэ Лермон­товым «Ди зэманым и лIыхъужь» и ­романым хэт псэ щабэ зиIэ, сабийм хуэ­дэу къабзэ, гу пцIанэ, цIыху лъагъугъуа­фIэ Максим Максимычрэ Горбатовым «Зы жэщ» зыфIища пьесэм хэт хьэ щэ­ху­рыпхъуэм къыкIэрымыхуу бзаджэ икIи хьилэшы Кривохатскэмрэ?
Зэ еплъыгъуэкIэ къыпщыхъунут зи пса­лъэр зи гурылъым техуэж цIыху хьэлэлхэр Тубай-актёрым нэхъ щIэхыу къип­хъуатэу. ПцIы хэлътэкъым ап­хуэ­дэхэр абы псэкIи зэригъунэгъум. И теп­лъэри мыбдей дэгъуэу къыщезэгъырт. Псалъэм и хьэтыркIэ, нэмыцэ тха­кIуэшхуэ Шиллер Фридрих и «ЩIэпхъаджагъэмрэ лъагъуныгъэмрэ» трагедием хэт Фер­динанд и ролыр Мухьэмэд хуабжьу екIурт. Тубайм уи фIэщ ищIы­фырт абы и Фер­динандыр зэрылIы­хъужь нэсыр, псэукIэ бэмпIэгъуэмрэ хабзэжь гущыкIыгъуэмрэ къэмылэнджэжу ар зэрапэщIэтыр, и псэр пытыху ­ап­хуэдэлIыр зэримыкIуэ­тынур, сыт къы­лъыкъуэмыкIми, жиIам ­зэ­ремыпцIыжынур. Ещхьыркъабзэу, пыплъ­хьэн щы­мы­Iэжу артистым уи нэгу къыщIигъэхьэрт цIыху хэлъэфа Фер­динанд ауи емы­кIуалIэ, езы Мухьэмэд и «Мэжидрэ Ма­рятрэ» узыщрихьэлIэ ­Аслъэмырзэ пцIы­IуэпцIышэм и хьэл-щэн гуемыIури.
ГъэщIэгъуэнракъэ, цIыху нэджэIуджэм и ролым щитым деж езым и теплъэ ­екIури и макъ гуакIуэри Мухьэмэд гущыкIыгъуэу къыпщигъэхъуфырти, пер­сона­жыр нэхъри гурымыхь абы ищIырт. Абы и щыхьэтщ ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэм» къытращIыкIа спектаклым Къа­сыму, «Къамботрэ Лацэрэ» Аслъэ­ны­къуэу Тубай Мухьэмэд зэрыщыджэгуа щIыкIэхэр.
Спектакль щигъэувкIэ, Тубайм къызыкъуихырт режиссёрым иIэн хуей хьэл ­нэхъыщхьэхэр. Абы пьесэм къыхуигъуэ­тыфырт езым и къеджэкIэ. Арат Тубайм игъэува спектаклхэр зы цIыхум и Iэдакъэм къыщIэкIа нэхъей шэщIа къып­­щы­зыгъэхъур, абыхэм щыджэгу актёр псори зы ансамблу зэзышалIэр.
Нэхъ мащIэкъым Тубай Мухьэмэд ди драматургием хуищIа хэлъхьэныгъэри. Я темэкIи, я гъэпсыкIэкIи зэмылIэу­жьы­гъуэщ абы и пьесэхэр. Ауэ псом хуэ­мыдэжу Тубайм нэхъ къехъулIэрт ауан жанкIэ псыхьа пьесэхэр. Апхуэдэщ «На­сыпыр хъумэ», «Уимыш умышэс», «Хьэ бзаджэ тIысыпIэншэщ», «Жьэ­ры­плъэ», нэгъуэщIхэри.
Мухьэмэд и пьесэхэр шэрыуэу гъэп­сащ. Дауи, сценэм и «щэхухэм» фIыуэ щыгъуазэт ахэр зи IэдакъэщIэкIыр. ­Абы­хэм  ущрихьэлIэркъым экспозицэ зэ­рызелъафэ, къегъэкIуэкI-негъэкIуэкI ­гъущэ. Сыт къэхъуми, сыт къап­сэлъми - псори сценэм и хабзэ пыухыкIахэм йозагъэ.
Тубайм и пьесэ жанхэмкIэ зууэ щIихулыкIырт «мылажьэу булкэ зышхыну­хэм» я напэр, мылъку угъуеиным дихьэх­хэм ящIэнакIэрт, хьэпшып цIугъэнэ фIэкIа зыри зымылъагъуж, зыри къызы­фIэмыIуэхуж цIыху жэкъуахэр щыс­хьы­рабгъу хэмылъу сэтей къищIырт.
Тубай Мухьэмэд и драматургиер хуэтхьэкIумафIэт иджырей темэкIэ зэ­джэ­жым, гъащIэм къыщыхъу-къыщыщIэхэм ар жану япэджэжырт. Арагъэнут Му­хьэмэд и пьесэхэр нэхъыбэу гъэщIэ­гъуэн зыщIыр. Зы акт фIэкIа мыхъу пьесэ кIэщI­хэри зэдапхъуатэу цIыхубэ, студент театрхэм ягъэувырт.
Тубайр цIыхуфIу, цIыху гуапэу дунейм тетащ, апхуэдэуи ар бэм игу къинэжащ.

КЪЭЖЭР  Хьэмид.