Уи бзэр бгъэлъапIэмэ…

Иджырей адыгэ щIалэгъуалэм куэд яхэтщ я лъэпкъ зэхэщIыкIыр къагъэщIэрэщIэжыну, къагъэбеижыну я мураду Iуэху къезыхьэжьэхэр. Апхуэдэхэм ящыщщ адыгэбзэкIэ фильм кIэщIхэр трихыу иджы утыку къихьа Пэфыф Заринэ. «Уардэ» щэнхабзэ-узэщIакIуэ проектым и къызэгъэпэщакIуэ пщащэр ящыщщ къызыхэкIа лъэпкъым и къэкIуэнум ирипIейтей, къыдэкIуэтей щIэблэм яхэлъ адыгагъэм зезыгъэужьыну Iэмалхэр къэзыгупсыс цIыху зэчиифIэхэм. Заринэ езыр дэзыхьэх IуэхущIафэр къигъэсэбэпурэ республикэ, лъэпкъ щэнхабзэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуещI икIи и зэфIэкIыр къегъэсэбэп зи анэдэлъхубзэр Iумпэм зыщI, къызыхэкIар зэзымыпэсыж, хамэ щэнхабзэм, псэукIэм дихьэхыу гъуэгу пхэнж теувэ ныбжьыщIэхэм закъегъэщIэжынымкIэ. Абы и проектыр, къэрал дэIэпыкъуныгъэ зыгъуэтар, и сэбэпщ адыгэбзэр хъумэным, лъэпкъ щэнхабзэм зегъэужьыным, къытщIэхъуэ щIэблэм адыгэбзэмрэ адыгагъэмрэ лъагъуныгъэ хуегъэщIыным. Пщащэр къедгъэблэгъащ «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым икIи упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэазщ. 

- ГъэщIэгъуэнщ, Заринэ, уи IэщIагъэр, дауэ ар къыхэпха хъуат? 

- Сэ кином езым пасэу сыкъыхихат. Илъэси I0 сыщрикъуам а IэщIагъэр си сабий хъуэпсапIэ къудейуэ аратэкъым, атIэ балигъ гупсысэкIэкIэ къыхэсхат. Абы щегъэжьауэ, дэнэ лъэныкъуэкIэ сымыгъазэми, а Iуэхур къыспэщIэхуэрт. Иджыри къыздэсым ди унагъуэм ягу къагъэкIыж унэм щытесхыу щытахэр, ди бжэщхьэIум къебакъуэ дэтхэнэ хьэщIэри сэркIэ актерт, ди хьэщIэщыр фильм щытрах утыкут. 

Пэжщ, си мурадым занщIэу сыхуэкIуакъым. Режиссер щIэныгъэ сиIэкъым. Классибгъу нэужьым, курыт школым сыкъыщIэкIащ, иджыри илъэситI абы щызмыгъэкIуэду, зы щIыпIэ сыщIэтIысхьэну си мураду. АрщхьэкIэ, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым класс 11-р къыумыухауэ    укъащтэртэкъым. НэгъуэщI щIыпIэ сыкIуэу сыщеджэнути, пщащэ закъуэр саутIыпщынутэкъым. «Таврида 20I5» урысейпсо зэхыхьэшхуэм сыщыхэтам, ВГИК-м срагъэблэгъауэ щытащ, си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуэну. АрщхьэкIэ, гъащIэм схуигъэхьэзырар нэгъуэщIт. Бухгалтериемрэ журналистикэмрэ си зэфIэкIхэр щызгъэунэхуну къысхуихуэри, куэдым сыхуагъэIущащ а IэщIагъэхэм – си хьэл-щэныр зэфIагъэуващ, гъащIэм нэ жанкIэ срагъэплъащ, бжыгъэхэмрэ цIыху зэмылIэужьыгъуэхэмрэ гъэщIэгъуэн куэд хэслъагъуэ сыхъуащ. Ауэ кино техыныр зэи зэпызгъэуакъым. Си гупсысэр гъащIэм хэспщэну къезгъажьэри, сыщыуэми сылъэпэрапэми, кинор «зэращIым» и щэхухэр зэзгъэщIащ, сценарий тхыным къыщегъэжьауэ режессурэм нэс. Апхуэдэ лъагъуэм сызыхуигъэсар зыщ: Iэмал къыщыкъуэкIынум уежьэу ущыс хъунукъым, а Iэмалыр уэ къэбгупсысын хуейщ. 

ИкIи си мурадхэр нэрылъагъу ищIащ 20I9 гъэм тесха «Уэрат ар?!» полнометражнэ фильмым. Ар техын щыщIэздзам зыхуэзгъэувыжащ: и кIэм нэзмыгъэсу адрейхэм ещхьу къэзгъэнэжмэ, кином сыкъыпыкIыну. Тесхащ! Хъуауэ тесха къудейкъым. АтIэ, Урысей Федерацэм ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм кинор прокату бгъэлъагъуэ зэрыхъунумкIэ тхылъ къызитащ икIи ди республикэм и экранышхуэхэм щагъэлъэгъуащ. Мис ар щыхьэт техъуэрт сызыпэрыхьа IэщIагъэм езым сыкъыхихауэ зэрыщытым. 

Аращи, IэщIагъэр дауэ къыхэпа жаIэу къыщызэупщIым деж, сэ къызэрыхэзмыхар яжызоIэ. Ар сызэрыцIыкIурэ схэлъащ икIи сепцIыжакъым. Режиссурэр си дежкIэ блыныр зэрагъэдахэ дипломкъым, ар псэуныгъэщ, дунейм щынэхъыщхьэхэм сызэрытепсэлъыхь бзэщ. Аращ апхуэдизу сыдихьэу кино щIытесхыфри. 

- ИнтернеткIэ уи лэжьыгъэхэм сыщеплъым къызгурыIуащ адыгэбзэр хъумэныр, лъэпкъ зэхэщIыкIыр къэгъэушыжыныр къалэн зэрызыщыпщIыжар. 

-  Сэ езым ар щызыхэсщIар сабий сиIэ хъуа нэужьщ. Зыщыщ лъэпкъым и лъапIэныгъэ нэхъыщхьэу сыт сэ абы естыфынур? Сыт хуэдэбзэкIэ гупсысэну пIэрэ ар? Мис апхуэдэ упщIэхэм сыхуашащ сабийхэм ебгъэлъэгъуну мыемыкIу кино дахэ, пэж, купщIафIэ тесхын зэрыхуейм. Ар къыщызэхъулIэнур адыгэбзэкIэ тесхмэт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы къыпэкIуэну хъугъуэфIыгъуэм хуэдэ нэгъуэщIыбзэм къуитынутэкъым. КиномкIэ сэр дыдэм си бзэр нэхъ шэрыуэ сощI. 

- Заринэ, уи IэдакъэщIэкIхэр Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуащ. Уэра ахэр зыубзыхур? 

- Сэ езым сфIэгъэщIэгъуэн Iуэхухэр щыIэщ. Псалъэм папщIэ, цIыхур и закъуэу цIыхугъэм, хабзэм, зыщышынэм щегупсыскIэ, къыхихыну унэтIыныгъэр зыхуэдэр сфIэгъэщIэгъуэнщ. Къапщтэмэ, хэдэн хуейщ хуигъэгъунрэ илъ ищIэжынрэ, пэжра хьэмэрэ пцIыра тегъэщIапIэ ищIыр, къарура хьэмэрэ Iущагъра игъэнэхъапэр? А упщIэхэр сыт щыгъуи къоув, абы къыхэкIыу дапщэщи и чэзущ къэбгъэлъэгъуэну, зебгъэужьыну, зэпкърыпхыну. Ахэр гъащIэм къыщыхэкIи, тхылъым къыщибджыкIи, уеблэмэ интернетым ущыщрихьэлIи щыIэщ. 

- А упщIэм и жэуапыр мыращ: ди студиер - Къэбэрдей-Балъкъэрырщ, гупыр – ди гупсысэхэмрэ еплъыкIэхэмрэ къыддэзыIыгъыу абы исырщ. Дэ ди къарукIэ псори къызэдгъэпэщауэ аращ иджыри къэс. Ауэ иджы Щэнхабзэ жэрдэмхэмкIэ президент фондым и грантыр къихьащ «Уардэ: 5 мудрых притч Кавказа» проектым, апхуэдэуи ди дэIэпыкъуэгъущ КъБР-м и ЩIалэгъуалэ центрымрэ Жылагъуэ палатэмрэ, ар дэркIэ гъуэгуанэщIэщ. ДяпэкIэ ди Iуэхухэр нэхъ зыхуей хуэзэу зэтедублэну Iэмал диIэнущ.

Зэдэлажьэ гупым щыщу хьэлъэр нэхъ зытегъэщIар си щхьэгъусэ ГъукIасэ Къантемырщ, ар операторщ, монтажёрщ, апхуэдэу дэркIэ лъапIэщ бзэщIэныгъэлI УнэлIокъуэ Вячеслав къытхилъхьэ гуащIэ инри. Абыхэм ящIыгъущ макъымкIэ, нэхумкIэ, теплъэмкIэ жэуап зыхьхэмрэ волонтёрхэмрэ. Грантым дяпэкIэ Iэмал къыдитынущ гупжьей гуэр дгъэлажьэ мыхъуу, профессиональнэу кино тезых гупышхуэу дыщытыну. 

«Уардэр» къызэрыунэхурэ ди къарукIэ, ди мылъкукIэ дылэжьащ. Щэнхабзэ жэрдэмхэмкIэ президент фондым иригъэкIуэкIа зэпеуэм дызэрыщытекIуам, грантыр къызэрытхьам къыдитыр мылъку къудейкъым, атIэ цIыхухэм нэхъ дзыхь къытхуащI хъунущ. ЕдгъэкIуэкI Iуэхум мыхьэнэ зэриIэми и щыхьэтщ ар. Апхуэдэуи зыхыдощIэ ди пщэ къыдэхуа жэуаплыныгъэр – къыдагъэза дзыхьыр дгъэпэжу, лIакъуэхэр зэпызыщIэ лъэмыж хъун, дыкъыщалъхуа къуажэхэмрэ къэралышхуэмрэ зэзыпхын, блэкIамрэ къэкIуэнумрэ зэпызыщIэн кинохэр тетхыну ди пщэрылъщ. ТхузэфIэкI къэдмыгъанэу делэжьынущ ди «мывитхур» ухуэныгъэшхуэ гуэрым лъабжьэ хуэтщIынм. ФIыщIэ яхузощI къыддэIэпыкъу псоми.

- Гупсысэр зейри, ар зытхри сэращ. Ауэ адыгэбзэ къабзэкIэ, шэрыуэкIэ а сызыхуейр зыгъэпсыр бзэщIэныгъэлI УнэлIокъуэ Вячеславщ. УрысыбзэкIэ тхар зэдзэкIын къудейр мащIэщ. Дэ дызэрызэдэлажьэ Iэмал диIэжщ. Хъыбарыр, хэтхэм я хьэл-щэнхэр, зэпэщIэувэныгъэм и купщIэр согъэхьэзырри, итIанэ бзэ къулейкIэ дотхахэр зэрыпсалъэр. Абы Iэмал имыIэу хэтын хуейщ ди адэжьхэм лIэщIыгъуэкIэ къыпхаха псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр, жыIэгъуэ Iущхэр. Урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ щызэтемыхуэ куэдрэ къохъу, ар бзэм и къулеигъэщ. А къулеигъэр къытхуэзыгъэщIыр Вячеславщ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм сыщеджэкIэ зыхызощIэ си анэдэлъхубзэр зэрыкъулейсызыр. Вячеслав IэщIагъэлI къызэрымыкIуэщ, ди бзэм и беягъымрэ IэфIагъымрэ къытхузэIузыхщ.

А Iуэхугъуэм наIуэ къищIыр зыщ: бзэр пщIэныр мащIэщ, ар зыхэпщIэни хуейщ. Аращ къызыхэкIри, кино тетх къудей мыхъуу, абы еплъхэр, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэр, ди лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэм пщIэ хуэщIын, хъумэн, зэгъэщIэн зэрыхуейм къыхуедджэныр. 

- «Кхъужьей къудамэр» зытеухуар жыг гъэкIыныр гъащIэмрэ щэнхабзэмрэ къэкIуэн зэраIэм и зы нэщэнэу зэрыщытырщ, «Кхъуэщын къутам» лъабжьэ хуэхъур къыхужаIэным тешыныхьынырщ, пэжагъым къару къызэрыпхилъхьэрщ, «Си адэм» къыщыIуэтар къуэ балигъым лъагъуныгъэм и купщIэр къызэрыгурыIуэжырщ, «Сызэмыджа хьэщIэм» щIэлъщ гъащIэм и лъапIагъым, щIыхьымрэ дзыхьымрэ ятеухуа философие зэдауэр.

Иджы грант ахъшэмкIэ тетхыну зыдогъэхьэзырр «Уардэм» и хъыбаритху. Аргуэру къэдгъэлъэгъуэнур лъымрэ псымрэ, къарумрэ шыIэныгъэмрэ, къэгъэщIынымрэ зэтекъутэнымрэ хэдэм къыхихынырщ. Абы «Iущыгъэм и мывитхукIэ» доджэ, аращ киноеплъхэм я пащхьэ итлъхьэну ди мурадыр.