А зы уэрэдым фIэкIа имытхами…

УсакIуэ Сонэ Абдулчэрим лъэпкъым, Хэкум, тхыдэм теухуа, сабийхэми балигъхэми яхуэгъэза усэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. И усэ тхылъ зыбжанэ дунейм къытехьащ: «Дзапэ уэрэд», «Къуалэбзу джэгуакIуэхэр», «ПыIэзэфIэхь зэман», «Iэгу-махуэ, IэщI-жэщ». ЦIэрыIуэ хъуащ и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэу «Шагъдий», «Хьэблэ щIалэр до­джэгу», «Налшык парк», «Къреунэху зы махуэ», нэгъуэщIхэри. Сонэм и усэхэр зэпкърихыу тетхыхьащ филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Бакъ Зерэ.

«ТхакIуэ куэд щыIэщ я тхылъ бжыгъэм ирипагэу, ар нэхъыбэху, нэхъыбэ яхузэфIэкIауэ, нэхъыбэ къайхъулIауэ къалъытэу. Сонэ Абдулчэрим абыхэм ящыщу пхужыIэнукъым. Ар и дэтхэнэ усэми куэд дыдэрэ хоплъэж, псалъэ къэс зэрегъэзахуэ, зэрегъэкIу, игу нэмысуи зы макъ цIыкIу усэм къыхимынэу холэжьыхь. Езыми зэрыжиIащи: «Усэр ар макъамэ щабэу уи гум зэпымыууэ къыпылъадэрщ. Ар сыт щыгъуи дзапэ уэрэду уи бзэгупэм телъщ». Псалъэм зэрыхущытымрэ образыр зэригъэпсымрэщ Сонэм зыми хэмыгъуащэ усакIуэ хъун щIыхузэфIэкIыр: ар езым и псалъэ, и хъэтI зиIэж усакIуэщ. И псалъэр жанрэ и гупсысэр куууэ.

Дэтхэнэ усакIуэми иIэ хабзэщ зыми пимыщI, щIэх-щIэхыурэ къызытригъэзэж, къытригъэзэж пэтми гу зыщимыхуэ псалъэмакъ, нэгъуэщIу жыпIэмэ – темэ. Гу зэрылъытэгъуафIэщи, Сонэ Абдулчэрим дежкIэ темэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ усакIуэм гурэ псэкIэ игъафIэ и лъахэр, лъэпкъ тхыдэр, гъащIэмрэ зэманымрэ. УсакIуэр иропагэ, и псэм къыбгъэдэкI псалъэ IэфIкIэ егъэлъапIэ и лъэпкъ тхыдэр, зэи теплъэкъукIыркъым абы:

Си лъэпкъ тхыдэрщ си дзапэ уэрэдыр;

Илъэс мин зыбжанэм ар я макъщ.

Тхыдэ инхэр мы дунейм щыкуэдми,

Сыхуэхъуапсэ мыхъумэ,

СыблэхъуэпсыкIакъым сэ ди лъэпкъ.

Сабиигъуэ дахэ зэримыIари, гугъу зэрехьари, гъащIэм и нэщIэбжьэ зэрилъэгъуари игу ихуркъым Абдулчэрим, ауэ ар абы гу щIыIэ-псы щIыIэ ищIакъым, гужьгъэжь цIыхухэм яхуищIын хуэдэу. УсакIуэм дунейр къыдофIэрафIэ, щIылъэр къыдощIэращIэ. ЦIыхухэрщи, Iэ щIыIум тесу кърихьэкIынут, апхуэдизкIэ фIыуэ елъагъури. Ем IумыщIа цIыхум фIыр зищIысыр ищIэркъым. НатIэкIэ жьэхэмыуауэ, имыгъэгузэсауэ, и фэ дэмыкIауэ, псэзэпылъхьэпIэ ихуэу имыгъэунэхуауэ цIыхум зыхищIэркъым фIымрэ Iеймрэ, нэсуи пщIэ хуищIыфыркъым гъащIэм и IэфIагъым. ЖытIахэм я щыхьэту мэув мы усэ цIыкIур:

Шыбгъэ сыкърилъхьэу симыгъэзджызджамэ,

ГъащIэм и пхъашагъэр пщIыхьыуи сымыщIэнт.

Пщащэм и нэбжьыцхэр къыслъэмыIэсамэ,

Чэф хъуа псэм и хьэкъыр сыткIэ зыхэсщIэнт?

Шыбгъэм сыкърилъхьэу ажалыр мыджэгуамэ,

Гъыбзэ зыусахэр къызгурымыIуэнт.

Лъэпощхьэпо куэдыр къызэмыгуэуамэ,

Фэм дэхуэну псори сыткIэ сэ къэсщIэнт?

Гъатхэм и IэфIагъкIэ псэм зимыпсыхьамэ,

Ар дыджыгъэ залэм щIэхутэнт и лъэгу.

ПсэмкIэ Дыгъэр Псэщи, ар къыпхуемыгъэпсамэ,

 Мы дунейм утеткъым – езыр тетщ уи щIыгу.

Абдулчэрим уэрэдхэм щIэлъ псалъэхэр къызэрехъулIэм и щыхьэтщ «Шагъдий» уэрэдыр. Ар къыщежьагъащIэм, и псалъэкIи, макъамэкIи, и темэкIи апхуэдизкIэ щIэщыгъуэ ящыхъуат цIыхухэми, зым жьэдэкIмэ, зым жьэдыхьэурэ, дзапэ уэрэду зэдыжаIэрт, яIэщIэмыхужауи нобэми жаIэ. Сыт-тIэ апхуэдэ гъащIэ кIыхь «Шагъдий» уэрэдым щIигъуэтар? Япэрауэ, псалъэхэр зытха Сонэ Абдулчэримрэ абы макъамэ телъыджэ къыхуэзыгъуэта КIарэ Фолэрэ шыр фIыуэ ялъагъурти аращ адыгэшым и образ уардэр уэрэду дунейм къыщIытрагъэхьэфар. ЕтIуанэрауэ, уэрэдым щIэлъ псалъэхэр гупсысэ лъэщкIэ псыхьауэ, уэрэд усыкIэм и хабзэ нэхъыфIу поэзием щызекIуэм тету «ябзри ядащ».

УсакIуэм фIы дыдэу къыгуроIуэ, ещIэ адыгэлIымрэ адыгэшымрэ зэщIыгъуу лIэщIыгъуэкIэрэ къызэдакIуа тхыдэ гъуэгуанэ гугъусыгъур, а тIур щызэщIымыгъуа лъэхъэнэ зэрыщымыIар, адыгэшым и щIыхьыр дуней псом щигъэIун папщIэ, адыгэлIым лъэкIыу зыри къызэримыгъэнар.

«Шагъдий» уэрэдыр дунейм къызэрытехьа щIыкIэр зэзгъащIэмэ, сфIэфIу усакIуэм сеупщIати, мыращ къызжиIар: «Фолэ (Ахърэт нэху Тхьэм кърит) япэщIыкIэ хуэсхьауэ щыта усэр шууей щIалэм теухуат. Абы къыхэщ лирическэ лIыхъужьыр адыгэш дахэм ирибжьыфIэу, ирипагэу, фIыуэ илъэгъуа пщащэм гунэс зыщищIын щхьэкIэ, хэт и пыIэри къихьыну хьэзыру, щIыгушхуэр зыхуримыкъу шагъдиймкIэ, хуей хъумэ, и гъэфIэныр кърихьэжьэну апхуэдэт.

Куэд дэмыкIыу, а усэм Фолэ макъамэ хуитхащ икIи сриджэри сригъэдэIуащ. ПцIы зыхэмылъыр аращи, макъамэм занщIэу сипхъуэтат, си псэр уэгум ирихьат. Сыкъеплъыхыжри – псалъэхэр хуэкIуэртэкъым, макъамэм нэгъуэщIт къыбжиIэр, узыхуигъэушыр, узригъэгупсысыр. «КъыбжиIэр» жыхуэсIэм фэрыщIагъ хэслъхьэкъым икIи къэзгупсысыркъым. Макъамэр езыр бзэщ, къыбгурыIуэу щыт закъуэмэ. Арати, унэм сыкъэкIуэжащ, сетIысылIэри макъамэм сызыхуигъэушар къызэрысфIэщIкIэ стхащ.

Адыгэш, адыгэ тхыдэ, адыгэ лъэпкъ – а Iуэхугъуэхэрат макъамэр зытегъэпсар, сэ къызэрызгурыIуэмкIэ. Псалъэхэр зытезухуари арат. Усэм и вариантыщIэр Фолэ деж щысхьам, «Шэджэм псыкъелъэхэр» ансамблым хэт щIалэхэм нэхъапэкIэ схьар зрагъэщIауэ жаIэрт. Дауи, етIуанэ вариантыр нэхъ ягу ирихьащ, ауэ текстыщIэр зэрагъэщIэжын хуейуэ къахудэкIащ. Ауэрэ зы тхьэмахуэ-тхьэмахуитIи докI. Макъамэр си гум илъщ, усэ птхагъащIэр гукIэ пщIэж хабзэщи, ари щIызопщытыкI. Арати, усэм нэмыщIыса гуэри, къуабэбжьабагъэ гуэри иIэу шэч къытызохьэж, сызыхуэмыарэзыж мэхъу. Апхуэдэм деж псэм узэрихуэ хабзэщ, си пIэм симызагъэу усэр зэрезгъэфIэкIуэнкIэ солэжьыж икIи нобэ зэрыт щытыкIэм изогъэувэ.

Усэр нэгъэса хъуауэ къэслъытэжкIэ зэфIэкIрэт? Согупсыс: дауэ иджы модрей вариантыр гукIэ зэзыгъащIэу зи репертуарым хэзыгъэхьауэ жызыIэ щIалэхэм зэражесIэну щIыкIэр? Абыхэм сащыукIытэрт. АрщхьэкIэ - нэгъуэщI Iэмал щыIэтэкъым. СелъэIуащ къысхуагъэгъуну икIи яжесIащ макъамэ хьэлэмэтым хуэфэщэж текст щыIэну сызэрыхуейр, мы яужьу (ещанэу) къэсхьар апхуэдэу къызэрыслъытэр. Зралъэфыхьами, текстыр зэрефIэкIуар нэрылъагъути, къабыл ящIащ икIи иужькIэ ахъырзэману ягъэIуу щIадзащ «Шагъдий» уэрэдыр».

ЗэрыжаIэ хабзэщи, а зы уэрэдым фIэкIа имытхами, Сонэ Абдулчэрим и цIэр ди щэнхабзэм, литературэм къызэрыхэнэнур шэчыншэт».