Псэм дыхьэ IэщIагъэ

Фэеплъ

ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артисткэ пажэ Тхьэщыгъуей Жаннетэ хэт зымыцIыхур?! Хэт зымылъэгъуар абы и джэгукIэ гукъинэжыр? Ролу игъэзэщIам яхэткъым узымытхьэкъу, уи нэгу къыщIэмынэ, гуимыхуж пщымыхъу. АтIэ абы и закъуэкъым Жаннэ зыхуэIэижьыр: IэфIу мэпщафIэ, IэфIыкIэ ещI, мадэ, гуащэ, бзылъхугъэхэм зэрызагъэдахэ тхьэгъу, Iэлъын хуэдэхэр ещI, унэр зыхуей хуэгъэзэным, зехьэным хуэIэкIуэлъакIуэщ, радиом нэтынхэр щрегъэтх, художественнэ тхыгъэ куэди (Iуэтэжхэр, новеллэхэр, пьесэхэр) и къалэмыпэм къыпыкIащ. Иужьрейхэм ящыщ зыбжанэ тетащ «Iуащхьэмахуэ» журналым, «Адыгэ псалъэ», «Горянка» газетхэм. Ноби ди электроннэ къыдэкIыгъуэм итщ Жаннэ и тхыгъэ, ауэ ар журналист лэжьыгъэщ. Мы гъэм къызэралъхурэ илъэси 110-рэ ирикъуа артист цIэрыIуэ Сонэ Мухьэрбий и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ Жаннэ и къалэмыр къыхуищтащ.  

ЦIыхур дунейм къыщытехьэкIэ и гъащIэр и натIэм иту къалъху, жаIэ адыгэхэм. А уи натIэм иритхами уфIэмыкIыфыну къалъытэ. ГъэщIэгъуэнщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хэтыт зыщIэр Жанхъуэтхьэблэ (Псыгуэнсу) дэс Сонэ Къурмэн 1916 гъэм мазаем и 23 махуэм къыхуалъхуа щIалэ цIыкIур артистышхуэ хъуну? Ар дэнэ къэна, къуажэдэсхэм иджыри ящIэртэкъым жылэм щыщ унагъуэ зыбжанэ нэхъ ищхьэIуэкIэ ягъэтIысу, Зэрэгъыж къуажэ къызэрагъэщIынур. 1926 гъэм. Къэлмыкъ БетIал и унафэкIэ Жанхъуэтхьэблэ дагъэIэпхъукIахэм ящыщт Сонэ Къурмэн, и унэгуащэри и щIалитIри –Мухътаррэ Мухьэрбийрэ – я гъусэу.

ЩIыр пэрыхьэту, псы ежэхри мэзышхуэри гъунэгъуу, удэплъеймэ, уэсылъэ къуршыжьхэр плъагъуу. ЦIыхухэм занщIэу я гур кIэрыпщIащ здагъэIэпхъуа щIыпIэм.

Зэрэгъыж къуажэм и сабиигъуэр щихьащ Сонэ Мухьэрбий. КолхозыщIэ къызэрагъэпэщам и ухуакIуэ гупым и унафэщIу ягъэуващ Къурмэн. ЩIалитIым ялъэгъуащ я адэм и зэфIэкIыр, къуажэм щилэжьыр, къуажэдэсхэми пщIэ къызэрыхуащIыр. Абы и фIыгъэкIэ къуажэм тыкуэн щаухуащ, пхъэ зыгуэх завод, щхьэл, электроподстанц цIыкIу щаухуат. Ауэ сыт хуэдиз имылэжьами, а зэманым мащIэщ политикэ залымыгъэм IэщIэкIар. Сонэ Къурмэни абыхэм яхэхуащ.

Хьэлыкъуэ гугъу зэрехьыр зылъэгъуа щIалитIыр я анэм хуэгумащIэу, хуэгущабэу къэхъуахэщ. Езы Мухьэрбий жиIэжу щытащ: «А зэманым щхьэгъусэншэу къэнахэр куэд хъут, ауэ ди анэр гугъущэ ехьу дипIащ. Дэ ягъэкIуэдам дрибынт»...

Хьэлыкъуэ и шыпхъу Уратэ Тхьэщыгъуейхэ я нысэт. Зы унэ я зэхуакуу арати, сыткIи зыр зым дэIэпыкъуу псэуахэщ. И анэ шыпхъум и бынхэр Мухьэрбий нэхърэ нэхъыщIэти, абыхэм якIэлъыплъу, иущийуэ, хабзэм хуигъасэу яхэтащ. Ара хъунщ и ныбжь нэсу IэщIагъэ зригъэгъуэтыным щыхуэкIуэм, педагогическэ училищэр къиухыу, егъэджакIуэу лэжьэну къыщIыхихар.  Училищэми щIэсыху художественнэ самодеятельностым хыхьэри, еджэху абы хэтащ, игу ирихьу, фIэгъэщIэгъуэну.

Артист IэщIагъэм дихьэха Мухьэрбий 1935 гъэм Москва артисту еджэну кIуащ. 1940 гъэм ГИТИС-р къиухри, Налшык къигъэзэжащ. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драма театрым лъабжьэ хуэхъуащ Сонэ Мухьэрбийрэ абы и гъусэу еджа гупымрэ: Сибэч Быхуэ, ТIыхъужь Алий, Балъкъэр Калисэ, КъардэнгъущI Зырамыку, Щхьэгъэпсэу Мухьэмэд, Шэрий Азрум, Щхьэгъэпсэу Тэужан, Къумахуэ Хужьэ, Сонэ Башир, Тхьэзэплъыж Азрэт, Атэлыкъ Тазрэт, Жыгун Тимофей сымэ. КъызыхуэкIуэжа лъэпкъым радиор фIэгъэщIэгъуэнми, театр, спектакль, артист жыхуаIэхэр зищIысыр ящIэрэт? КъегъэцIыхун, абы мыхьэнэшхуэ зэриIэр ягурыгъэIуэн хуейти, езыхэми я IэщIагъэм хагъахъуэу, мыдэкIэ цIыхубэм театрыр зищIысыр ирагъэлъагъуу, жэщ махуэ ямыIэу лэжьащ а гупыр. Выгум итIысхьэрэ къуажэ-къуажэкIэ къакIухьыу, зыкъагъэлъагъуэу, мазитI-мазищкIэ я унэ къемыкIуэлIэжхэу яухуащ адыгэ театрыр.

Теплъэгъуэ куэдым щыджэгуащ Мухьэрбий, зэчий бгъэдэлъыр, и зэфIэкIыр къигъэлъагъуэу. Абыхэм ящыщ Бомарше и «Женитьба Фигаро», КъардэнгъущI З. и «Къэнщоубийрэ Гуащэгъагърэ», Гоголь Н. и «Ревизор», Горький М. и «Егор Булычов» спектаклхэр, «По следам Карабаира» фильмыми хэтащ. Театрым и псэр етауэ лажьэрт Мухьэрбий. 1950 -1959 гъэхэм  езыми пьесэ итхыу, теплъэгъуэхэр игъэуву щIедзэ, режиссёр IэщIагъэм дехьэхри, и щхьэгъусэ, театрым и артисткэ пажэ Сибэч Быхуэ абы сыткIи щIэгъэкъуэн хуохъу.

Театрым къикIыжа иужьи унэм щылажьэрт ахэр, ролхэр ягъэхьэзырырт. Гъунэгъухэм зэхахырт апхуэдиз зэрыгъэкIийри, ипэщIыкIэ зэлIзэфызыр зыщыхьэ я гугъэу гузэващ.

Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъапIэ 1957 гъэм Москва кIуа гупхэм язу Къэбэрдей театрым ди къэралым и къалащхьэм зыкъыщигъэлъэгъуауэ щытащ. Гоголь и «Ревизор»-м Городничэм и ролыр щызыгъэзэщIа Сонэ Мухьэрбийрэ Хлестакову абы щыджэгуа Жыгун Тимофейрэ «РСФСР-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр къыхуагъэфэщат абы щыгъуэ. Теплъэгъуэр зылъэгъуа критикхэм: «Сонэм и Городничэм хуэдэ зы урыс театрым щытлъэгъуакъым», - жаIэу ятхыгъат.

Ныбжьэгъу куэди иIащ Мухьэрбий игъэлъапIэу, езыхэми пщIэ къыхуащIу. ЕхъулIэныгъэ яIэмэ, игуми и псэми къыбгъэдэкIыу ящыгуфIыкIырт, иригушхуэрт. Апхуэдэхэт Ахъмэт Мусэрбий, Кучуков Магомед, КIуащ БетIал, Шортэн Аскэрбий сымэ. Псом хуэмыдэу КIуащ БетIал и зэфIэкIыр фIэтелъыджэт. «А зиунагъуэрэ, моуэ дыуэршэру дыздэщысым и щхьэм зыгуэр къищхьэрыуэнщ, и жыпым блокнот цIыкIур кърихынщи, тхэуэ тIысыжынщ. Уэ сыт ухуейми щIэ. Аращ, зэчиишхуэ бгъэдэлъщ», - жиIэрт Мухьэрбий.

Апхуэдизу зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу Мухьэрбий и псэр къуажэмкIэ щыIэт. Зы махуэ закъуэкIэ щхьэхуит зэрыхъуу, тридзэрти и адэжь лъапсэм, и анэм деж кIуэжырт. Жэм бу, джэдкъаз макъхэм ягъэгуфIэрт, и сабиигъуэр игу къигъэкIыжырт. Ауэ псэущхьэхэм ящыщу нэхъыфI дыдэу илъагъур шыхэр арат. «Мыбы нэхърэ нэхъ дахи нэхъ губзыгъи къигъэщIакъым», - жиIэрт. Iэмал иIэхэу шыгъажи блигъэкIтэкъым емыплъу, абы «ирисымаджэу» жыпIэ хъунут.

Мухьэрбий къуажэ хадэм щыпэщэщэну фIэфIт. Жыгхэр щиухъуэнщIкIи, щытIэкIи, мыIэрысэ къыщыпичыжкIи дзапэ уэрэд къришырти, адыгэ уэрыдыжьхэр жиIэрт. Гъунэгъухэм ар зэрызэхахыу гуфIэрт, «Мухьэрбий къэкIуэжащ, ныжэбэ дызыхэсынущ», - жаIэу. Хъыбар зэлъагъэIэсырти, пщыхьэщхьэ хуэкIуэу Сонэхэ я пщIантIэм щызэхуэст. Мухьэрбий фIэфIу нэхъыжьхэм жаIэж хъыбархэм едэIуэрт, ядэгушыIэрт, нэхъыщIэхэр иущийрт. Хуабжьэу хуейт адыгэ щIалэгъуалэм IэщIагъэ тэмэм зрагъэгъуэтынуи, еджэн IуэхумкIэ хэти дэIэпыкъунут. Абы и фIыщIэщ РФ-м, Абхъаз Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Фырэ Руслъан Москва еджапIэ зэрыкIуари, режиссёр цIэрыIуэ зэрыхъуари. «Еджэн, еджэн хуейщ, Iэмал имыIэу. Абы иджыри къыздэсым зыри игъэлIакъым», - яжриIэрт щIалэгъуалэм.

ГъэщIэгъуэнщ а зэманым театрым и лэжьэкIар. Артистхэр къуажэм зыкъагъэлъэгъуэну кIуамэ, спектакль нэужьым артистхэр нэху къыщрагъэкIыну унагъуэ-унагъуэкIэ зыбгырашырт, ягъэхьэщIэрт, ягъафIэрт. Я унэ артист щагъэхьэщIэныр пщIэшхуэу къалъытэрт цIыхухэм. Артистхэми яфIэфIт къуажэдэсхэм ябгъэдэсыну, ядэуэршэрыну. Нэху щыху щысыфынут ахэр. Псом хуэмыдэу Мухьэрбий щIалэу, дрийпсырийуэ щыщыта зэманым трагъэпсэлъыхьт. А хъыбархэм ящыщ зыщ мыри.

Зэрэгъыж къуажэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къыдыхьат. Мухьэрбий и анэ шыпхъу Тхьэщыгъуейхэ я нысэм я унэр инт, хуитти, абы комендатурэр щIэтIысхьащ, бынунагъуэшхуэр пщэфIапIэ цIыкIум ягъэIэпхъуэри. Нэмыцэхэм я мэршыни мэтэцыки комендатурэ бжэIупэм деж щызэхэтт. Зы жэщ гуэрым Мухьэрбийрэ и къуэш Назиррэ, хьэблэм дэс щIалэ цIыкIухэм ящыщ гуэрхэри я гъусэу, зы мэтэцыкыр ядыгъури, нартыху бзийм хагъэпщкIуащ. Пщэдджыжьым мэтэцыкыр бгъуэтмэ къащтэ, нэмыцэхэри румынхэри зэхэлъадэри къуажэр дращеящ, къращыхащ, цIыхухэр кърахуэкIыу. Тхьэм ищIэнт а Iуэхур зэриухынур, мэтэцыкыр къамыгъуэтыжамэ. НыбжьыщIэхэр зэрызэрэнар къызыгурыIуа нэмыцэхэр шхыда фIэкIа къэугъэ къаIэтакъым. УщыщIалэм деж шынэ жыхуаIэр пщIэрэ? Зы тхьэмахуэ хуэдиз нэхъ дэмыкIыу комендэтурэм деж щызэхэт псоми я шэрхъхэр дыдкIэ яугъуэнауэ щытащ. «Мэтэцык Iуэхум бетэмалу дытекIуадэ пэтащ», - жиIэжырт Мухьэрбий дыхьэшхыурэ.

Мухьэрбийрэ Быхуэрэ зылъэгъуа, зыцIыхуахэм щыщу иджыпсту мащIэщ къуажэм къыдэнэжар, ауэ зэщхьэгъуситIыр зыр зым екIужу, цIыху дахэу, цIыху гуапэу щытауэ жаIэж.

ПсэухукIэ Мухьэрбий гукъеуэшхэу иIар и адэр хъыбарыншэу зырагъэкIуэдар аращ. Сыт хуэдизрэ мылъыхъуами, сыт хуэдизрэ щIэмыупщIами, и лъэужь къыхуэгъуэтыжакъым. Апхуэдэу зэрыхъыбарыншэу езы Мухьэрбии дунейм ехыжащ.

Тхыгъэр тедзэным хуэзыгъэхьэзырар ИСТЭПАН Залинэщ.