Мэлыжьыхьым и 29-м ягъэлъапӏэ Къафэм и дунейпсо махуэр. Ар хуэгъэпсащ политикэ, щэнхабзэ, лъэпкъ гъунапкъэ гуэрхэр къагъанэу цӏыхухэр а гъуазджэмкIэ зэкъуэгъэувэным. ЗэрытщIэщи, адыгэхэм (шэрджэсхэм) я къафэхэм я тхыдэр жыжьэ къыщожьэ, лъэпкъ щэнхабзэм и ӏыхьэ нэхъыщхьэу, и псэукӏэр, и хабзэр къигъэнаIуэу ар щытщ. ЖыпIэнурамэ, адыгэхэм я деж цӏыхухъум и хьэл-щэнхэр къигъэлъэгъуэнымкӏэ ӏэмал нэхъыфӏу къыщалъытэу щытащ зэуапӏэ губгъуэр е ӏэкӏуэлъакӏуагърэ хьэл-щэн дахэрэ щызыхигъэлъын хуей къэфэкIэр.
«Удж», «Уэркъ къафэ», «Лъапэрыфэ», «Ислъэмей», «СапэхэтIэ къафэ» - дэтхэнэми езым и мыхьэнэрэ къалэнрэ иIэжщ. Ди зэманым а хабзэфIхэр яхъумэу республикэм щолажьэ лъэпкъ къафэмкӏэ ансамблхэмрэ студиехэмрэ. Ауэ, къыжыIапхъэщ, адыгэм и гъуазджэр нэхъ ӏупщӏу, нэгъэсауэ къэзыгъэлъагъуэр дызэрыгушхуэ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр зэрыарар. 1933 гъэм щегъэжьауэ лъапэ махуэ зыча «Кабардинка»-м гугъуехь куэди къызэринэкIащ. Сыбыр щIыIэр, вагон мыплъхэр, Африкэ жьэражьэр, мазиплI-мазих гъуэгуанэ кIыхьхэр – а псори яшэчащ къэфакIуэхэм, лъэпкъ къафэхэм адыгэ хабзэри щэнхабзэри хэухуэнауэ дуней псом ирагъэлъэгъуащ, адыгэм ди щхьэр лъагэу дигъэлъэгъужащ.
- «Кабардинка» къэфакIуэ гупыр къызэрызэрагъэпэщам теухуауэ дэфтэр пыухыкIахэр щIэлъкъым КъБР-м и архив IуэхущIапIэм. ТегъэщIапIэ пщIы хъуну дэфтэрхэм яхыболъагъуэ Налшык дэт Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ-м) епхауэ 1933 гъэм жэпуэгъуэм и 1-м Лъэпкъ художественнэ студие къызэIуахауэ зэрыщытар, драмэ, къэфакIуэ, лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм зыщыхуагъасэ, театр-декоративнэ къудамэхэр хэту. Аращ «Кабардинка» ансамблым щIэдзапIэ хуэхъуар, - итхыгъат Ащхъуэт Раисэ.
Ашуровхэ Тэнэхьумрэ Падацуррэ, Атэлыкъ Аслъэнджэрий, Къанэмэт Марие, Исаков Арон, Къашыргъэ КIурацэ, Рахаев Екъуб, Дашу Хьэшыр, Нартокъуэ Мухьэмэтджэрий, Дыкъуэ Заудин, Блэнауэ Быцэ, нэгъуэщI куэдми я цIэ къыпхуиIуэнущ ансамблым и тхыдэр езыгъэжьауэ. Псом хуэмыдэу гупым дежкIэ купщIафIэт 1957 гъэр. Ар епхат Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур Iэтауэ Москва зэрыщагъэлъэпIамрэ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI дунейпсо фестивалым и дыщэ медалыр ансамблым къызэрихьамрэ.
Союзхэм я унэм и Колоннэ пэшым я Iэзагъыр щагъэлъэгъуат Шэру Соня, Къашыргъэ Билал, Дыкъуэ Заудин, Тутыкъу СулътIанджэрий, Дашу Хьэшыр, Ульбашев Мутай сымэ. КъэфакIуэ 30-м щIигъум я зэфIэкIыр орденкIэ, медалкIэ, щIыхь тхылъкIэ къалъытат абы щыгъуэм. Соттаев Къанщауэ, Алэкъей Мухьэмэд, ДзыхьмыщIхэ Къэралбийрэ Зарэрэ, Щоджэн Володя сымэ, абыхэм къакIэлъыкIуа щIалэгъуалэм республикэм, къэралым и пщIэр яIэтащ.
«Антарктидэм къищынэмыщIа, дунейм нэгъуэщI и зы щIы кIапэ къэнакъым абы и къафэр щимылъэгъуа. Къэрал 68-рэ – ар мащIэ?!» - жиIащ зэгуэрым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру щыта Ефэнды Джылахъстэн.
Ансамблым и зэфIэкI игъэлъэгъуэну хамэ къэрал япэу щыкIуар 1934 гъэрщ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, щIышылэм и кIэхэм, СССР-м и Советхэм я VII союзпсо съездым и лIыкIуэхэм я пащхьэ «Кабардинка»-р къыщыфащ. 1939 гъэм щэкIуэгъуэм и 20-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ, Къафэмрэ макъамэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым ЩIыхь тхылъ къыхуагъэфэщащ КъуэкIыпIэ Жыжьэм лэжьыгъэ купщIафIэ зэрыщригъэкIуэкIам папщIэ.
1957 гъэм ансамблыр Совет щIалэгъуалэм я союзпсо фестивалым, ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я VI дунейпсо фестивалым, Театрхэм, ансамблхэмрэ хорхэмрэ я союзпсо фестивалым лауреат щыхъуащ. Къэбгъэлъагъуэмэ, 1965 гъэм и гъэмахуэрщ мы ансамблыр къэфакIуэ гуп щащIыжар, «Кабардинка» къыщыфIащар. Гупым и хорыр республикэ радиом иратыжат.
1967 гъэм фокIадэм и 30-м «Советская кулътура» газетым итхащ: «Гум хыхьэу макъамэ дахащэ къэIуащ, цIыхухэм зы телъыджэ зэралъагъуным зыхуагъэхьэзырат. Уардэрэ зэпIэзэрыту утыку къихьащ «Кабардинка»-м и къэфакIуэхэр. Пщащэ зэкIужхэмрэ щIалэ къуданхэмрэ еплъхэм тэлайкIэ ящыгъупщам хуэдэт я гукъеуи я лэжьыгъи. УщыгуфIыкI хъунущ апхуэдэ ехъулIэныгъэрэ зэфIэкIрэ зыбгъэдэлъ ансамблым».
1968 гъэм, жэпуэгъуэ-дыгъэгъазэ мазэхэм хуэзэу, «Кабардинка»-р Марокко, Алжир, Тунис, Ливие къэралхэм щыIащ. Махуэ 55-кIэ гупым къызэпича гъуэгуанэр купщIафIэт: къалэ 29-м я гулъытэ къихьэхуат, пшыхьу 52-рэ игъэлъэгъуат, цIыху мин бжыгъэхэм закъригъэцIыхуат.
1972 гъэм «Кабардинка»-м зыкъыщигъэлъэгъуащ Австралием, Сингапур, Филиппинхэм. 1974 гъэм мазиплIым щIигъукIэ къэфакIуэ гупыр щыIащ Латинэ Америкэм и къэрал 11-м.
Балетым щыдиIэ зэфIэкIыр
Республикэм и гъуазджэ нэхъ щIалэхэм икIи дахэхэм ящыщщ балетыр. Шэч хэмылъуи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ заужьащ, ефIэкIуащ. 1964 гъэм мэлыжьыхьым и 28-м ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ къэрал драмэ театрым япэ дыдэу щагъэлъэгъуат «Лалуцэ» лъэпкъ балетыр. Къыхэгъэщыпхъэщ Москва щыщ композитор щIалэ Коган Лев и макъамэкIэ Проценкэ Александр, Театр Иным и къэфакIуэ цIэрыIуэм, игъэувауэ щыта а япэ лъэпкъ балетыр (роль нэхъыщхьэхэр Хьэкъул Розэрэ Къардэн Борисрэ щагъэзэщIащ) цIыхухэм ягу ирихьауэ зэрыщытар. Ар щIэдзапIэти, балетым нэгъуэщI лэжьыгъэ дахэ куэди къыкIэлъыкIуащ. Апхуэдэт Асафьев Борис и «Бахъшысэрей фонтан»-р, «Лебединое озеро» (Чайковский Петр), «Дахэнагъуэ», «Iэминат» (Коган Лев), «Жизель» (Адан Адольф), «Дон Кихот» (Минкус Людвиг) балетхэр.
УзыунэтIын, утезыгъэгушхуэн унафэщI уиIэмэ, пхузэфIэмыкIын щыIэкъыми, а зэманхэм апхуэдэ къарууэ республикэм иIащ Ефэнды Джылахъстэн. Сыт щыгъуи ипэкIэ плъэ цIыху губзыгъэм лъэкIащ цIыхубэр фIым хуиунэтIу мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ куэд къызэригъэпэщыну. Республикэм щэнхабзэмкIэ и министр IэнатIэм щыпэрыхьам щыгъуэ абы мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэнхэр зыхуигъэувыжат. Апхуэдэ зыт оперэ, балет, опереттэ къызэщIэзыубыдэну Музыкэ театрыр ухуэныр. А Iуэхур нэрылъагъу хъуным Джылахъстэн и гуащIэшхуэ ирихьэлIат. ЖыпIэнурамэ, республикэм къэфакIуэ, уэрэджыIакIуэ гъуэзэджэхэр иIэу къызэрыгъуэгурыкIуэм абы и фIыщIэшхуэ хэлъщ.
