Лъэпкъым хуищIэр фIэмащIэу

Адыгэ литературэмрэ щэнхабзэмрэ я тхыдэм къыхэнащ КIурашын БетIал и цIэр - литературэдж гумызагъэу, критик гъуэзэджэу. Апхуэдэуи ар цIыхугъэшхуэ зыхэлът. А цIыху щэджащэм теухуащ Жылэтеж Сэлэдин и гукъэк1ыжхэр.

«Къэбэрдей театрым къэзыгъэзэжыну щIалэгъуалэ гуп 1950 гъэм театральнэ институтым щIа­гъэтIысхьэну щагъакIуэм, ахэр адыгэбзэм хуригъэджэну КIурашыныр гъусэ хуащIащ. ЩIэныгъэм гу хуэзыщIа щIалэ губзыгъэм и пщэ къралъхьа Iуэхур - щIалэгъуалэм щIэныгъэ куу егъэгъуэтыным псэе­мыблэжу зэрытелажьэм къыдэкIуэу, езыми и къэухьым зригъэужьыну, и щIэ­ныгъэм хигъэхъуэну мурад быдэ ищ1ат. Ар здэмы­кIуа музейрэ щэнхабзэм теухуа гъэлъэгъуэныгъэрэ а лъэхъэнэм Мэзкуу щыгъуэтыгъуейт. Театр зэ­хуэ­мы­дэ­хэм ягъэува нэхъ спектакль гъэщIэгъуэнхэм ири­гъаджэ щIалэгъуалэр щIы­гъуу мызэ-мытIэу зэреплъам къыщымынэу, езым къытригъэзэжурэ тIэуней, щэней зэплъа театр гъэлъэгъуэныгъэ Iэджэ щыIэт. А псом я щIы­Iуж­кIэ, зы сыхьэт нэхъ мы­хъуми хущIыхьэгъуэ тIэкIу къыхудэхуа­мэ, ар Лениным и цIэр зезыхьэ библиотекэм и архив хъумапIэм к1уэрти, адыгэ тхыдэм теухуауэ иджыри цIыху­хэр зыщымыгъуа­зэ напэ­кIуэцI гъэщIэгъуэнхэр къи­лъы­хъуэрт икIи къигъуэтырт. БетIал езым Мэзкуу щызэригъэ­пэщыжауэ архив бэлыхь иIэ хъуат. Абы къыхихыурэ итхыжми, газетхэм статьяхэр къытрыригъадзэми, телевиденэм нэтын щи­гъэ­хьэзырми илъэс куэдкIэ газет щIэ­джыкIакIуэхэмрэ телевизореплъхэмрэ щIэщы­гъуэ ящы­хъуу, акъыл къызыхахын куэд я пащхьэм ирилъ­­хьащ КIурашыным. Ар лъэпкъым хуищIэр фIэмащIэу псэуа цIыхухэм ящыщт. Абы итхыр къызыхуэтыншэу хьэзыр имыщIауэ, игу хуэмызэгъауэ газетми иритынукъым, телевиденэми хуит яхуищIынутэкъым. Апхуэдэу гумызагъэу зэрелэжьым къыхэкIыу Бе­тIал и тхыгъэхэми и нэтынхэми  куэдрэ щытхъу къа­хьырт.

КIурашыныр тхылъ щащэ тыкуэн хуэзамэ, абы щIэмыхьэу зэрыблэпшыфын щыIэтэкъым. ЗэрыщIыхьэуи, ди лъэпкъым, тхыдэм теухуа тхылъыр миным къахилъа­гъукIырт. Абы хэджыхьырти, къищэхурт. БетIал асыхьэтым гу зылъитэр нэгъуэ­щIыр мазэ­кIэ лъыхъуэми къыхуэгъуэтынтэкъым. КъызыхэкIар, зи хэкур фIыуэ зы­лъагъу щIалэм и гур хуи­тхьэ­щIы­кIат и лъэпкъым.

Хэти ещIэ усэм нэхърэ прозэр гукIэ зэбгъэщIэну зэрынэхъ гугъур. ИтIани, напэ­кIуэцIитI-щы хъу, тхылъ адыгэ гъащIэм, адыгэ псэу­кIэм, адыгэ тхыдэм ятеухуа Iыхьэхэр КIурашыным гукIэ ищIэрт - Пришвиным, Лебединскэм е нэгъуэщI хамэ къэрал тхакIуэ, дунеяплъэ къежьэу Къэбэрдейм къэкIуа, ди псэукIэм зыщызыгъэгъуазэу тетхыхьыжа журналистхэм я IэдакъэщIэкI куэд емызэшу къыбжиIэжыфынут.

КIурашыным мылъкум я нэхъ лъапIэу ибжыр тхы­лърати, укъыщалъхуа махуэу е нэгъуэщI гуфIэгъуэ щхьэу­­сыгъуэ гуэр уиIэу Бе­тIал укъи­щIарэ а и тхылъ къомым хэплъэу, и гум къы­щIитхъми зы­къуимыгъащIэу, зы тхылъ къыхихрэ къуи­тамэ, ар къыпхуэарэзы дыдэу арат.

Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа, адыгэ лъабжьэ зиIэ цIыху цIэрыIуэхэр дэнэ щыIэми БетIал ищIэ къудейтэкъым, атIэ абы и гъащIэ къекIуэкIы­кIам, и IуэхущIафэхэм, и ехъулIэныгъэхэм къанэ щымыIэу щыгъуазэт. Франджы литературэм и классик Шарлоттэ ХьэIишэт (мадемуазель Аиссе) и тхылъыр Ленинград урысыбзэкIэ къызэрыщыда­гъэ­кIыр къищIати, ар къы­дэзыгъэкI тхылъ тедзапIэм БетIал письмо хуитхыу и лъэIукIэ тхылъипщI къыщыхурагъэхьым и ныбжьэгъухэм яхуигуэшащ. Сэри къыслъысат абыхэм ящыщ зы.

Ди къуэш республикэхэу Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ куэд ныбжьэгъу хуэхъуат КIурашыным. Ахэр ди лъахэм къихьауэ зэи икIыжакъым БетIал ямылъагъуу. Езыри абыхэм я деж щIэх-щIэхыурэ щыхьэщIэрт. А республикитIми я тхакIуэхэм, усакIуэхэм, уэрэджыIакIуэ­хэм, сурэтыщIхэм ятеухуа тхыгъэ куэдыкIей ди республикэм къыщыдэкI газетхэм, журналхэм щIэх-щIэхыурэ тридзэрт, радиокIэ, телевизоркIэ къригъэтырт. Псом хуэ­мыдэу тхыгъэ куэд ятриухуащ МэшбащIэ Исхьэкърэ КIэрашэ Темботрэ я IэдакъэщIэкIхэм.

БетIал жьэнахуэт, ехьэкI лъэпкъ хэмылъу къыбжиIэфынут  къыбди­гъуэр. ФIы къыбдилъэгъуами, псалъэ гуапэхэм щымысхьу къыптрикIутэнут. Абы и унэр цIыху кIуапIэти, тхакIуэхэр, сурэтыщIхэр,         уэ­рэджыIакIуэхэр, артистхэр, литературэмрэ щэнхабзэмрэ я лэжьакIуэхэр куэдрэ щызэ­хуэсырт. Ахэр нэхъыбэу зытепсэлъыхьыр адыгэхэмрэ адыгагъэмрэт, лъэпкъым и гъа­щIэмрэ и къэкIуэнумрэт.

«ХьэщIэщ», «Лъыхъуэм - къегъуэт», «IуэрыIуатэ - дыщэ пхъуантэ» - мыкIуэдыжынщ БетIал фэеплъу лъэпкъым къыхуигъэнар. КIурашыным и нэтынхэм, и телеспектаклхэм жьан­тIэр щаIыгът ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIуащ БетIал, КIыщокъуэ Алим, литературэм зезыгъэужьа нэгъуэщI ди тхакIуэхэм.

БетIал «уей-уей» жригъэIэу лъэпкъ литературэмрэ щэнхабзэмрэ хуэлэжьащ. ЗылI хузэфIэкIыни абы хищIыхьащ».

Безрыкъуэ Данэ.