Гъуэгуанэшхуэ къикIуащ

ЦIыхур тхылъ еджэн папщIэ, а Iуэхум ар сабийуэ дегъэхьэхын хуейщ. Абы папщIэ цIыкIухэм яфIэгъэщIэгъуэнын тхыгъэхэр щыIапхъэщ. Аращ сабий литературэм гулъытэ щIыхуэщIыпхъэри. Пэжщ, сабийхэм уахуэтхэныр куэдкIэ нэхъ гугъущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, япэрауэ, уи тхыгъэм зи гугъу щыпщI Iуэхугъуэр яфIэхьэлэмэту щытыпхъэщ, етIуанэрауэ, ар къызэрыпIуатэ бзэр тыншу къагурыIуэн хуейщ. Абы теухуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор ТIымыжь Хьэмыщэ «Тхыдэ къулей икIи гъэщIэгъуэн зиIэ» и тхыгъэр. Сабий литературэр зищIысым, абы и къалэным, и щхьэхуэныгъэхэм, лъэпкъ узэщIакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ ящыщу а унэтIыныгъэм зи гуащIэ хэзылъхьахэм я гугъу щищI Iыхьэм адэкIэ фыхыдогъэгъуазэ.
«Лъэпкъым гупсысэ узыншэ, шэщIа иIэнымкIэ сабий литературэмрэ ар къэзыгъэщI тхакIуэхэмрэ ягъэзащIэ къалэныр къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ. Ахэращ образ дахэхэр щIэблэм гъуазэ хуащIкIэрэ ныбжьыщIэм и зэчиймрэ зэфIэкIымрэ къызэIуезыгъэхыр. Апхуэдэу лъэпкъ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр хуолажьэ цIыхубэм хигъэщхьэхукIа лъапIэныгъэ нэхъыщхьэхэм сабийхэр щIэпIыкIыным, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ хуэпэжу къэгъэхъуным, хэкур фIыуэ ялъагъуу, адэ-анэхэмрэ благъэхэмрэ яхуэфащэ пщIэ хуащIыфу къэгъэтэджыным. Апхуэдиз мыхьэнэ зиIэ сабий литературэм и гъуэгуанэм дриплъэн ипэкIэ, кIэщI дыдэу къытеувыIапхъэу къыдолъытэ ар езыр зищIысым, абы щIэныгъэлIхэм хуаIэ бгъэдыхьэкIэхэм. 
Художественнэ литературэр гъуазджэм Iыхьэ щхьэхуэу къызэрыхэтэджыкI лъандэрэ сабий темэм гулъытэ хуащIу тхакIуэхэр къогъуэгурыкIуэ. Зэманыр кIуэурэ мы литературэ лIэужьыгъуэм гулъытэ нэхъыбэ игъуэту хуежьащ. Адыгэ литературэм и япэ лъэбакъуэхэми къыбжаIэ ар нэхъ псынщIэу икIи тыншу зэфIэувауэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абы иIэт IуэрыIуатэ къулей, апхуэдэу зыдэплъеин литературэ зызыужьахэр, псалъэм папщIэ, урыс, къуэкIыпIэ лъэпкъ литературэхэр. 
Сабий литературэкIэ еджэ хабзэщ цIыкIухэм папщIэ балигъхэм зэхалъхьа художественннэ тхыгъэхэми, балигъхэм яхуэгъэзами, щIэблэр зыдэплъеин, щапхъэ яхуэхъун гъуазэхэмкIэ зэщIэузэда литературэми. Псалъэр зи лъабжьэ гъуазджэм и зы Iыхьэу щыткIэрэ сабий литературэм бгъэдэлъщ художественнэ литературэ псом и щэнхэри: ар щIэныгъэ уэзыгъэгъуэт, гъэсэныгъэ мыхьэнэкIэ къулей псалъэщ. Апхуэдэу сабий литературэр адрейхэм къащхьэщокI лъэпкъ педагогикэм, зэрагъэлъагъуэ, нэгъуэщI гъуазджэ лIэужьыгъуэхэм зэрепхамкIэ. Абы литературэр ещI сабий тхылъеджэм хуэгъэзауэ щыт гъуазджэм и Iыхьэ щхьэхуэ, дыкъэзыухъуреихь дунейр IэпкълъэпкъкIи псэкIи зыхищIэным, къэгъэIурыщIэным и пкъыгъуэ щхьэхуэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, щIэблэр дунейм щIытетыр къыгурыIуэнымкIэ ар гъэунэхуауэ щыт Iэмал гъуэзэджэщ. Мыбдежым сабий литературэм и щытыкIэ нэхъыщхьэ щохъу ар гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ Iуэхум нэхъ тегъэщIауэ щытыныр. А литературэр къызыхэхъукI тхыдэ лъэхъэнэм, лъэпкъ хьэл-щэным, абы и художественнэ дуней лъагъукIэм игъуэта зыужьыныгъэм елъытауэ и пащхьэ къиувэ къалэнхэри зэфIегъэкI. 
Сабий литературэм и щхьэхуэныгъэщ мы къэкIуэнухэр: абы и лIыхъужь нэхъыщхьэр ныбжьыщIэхэрщ, я ныбжьым тещIыхьащ темэ къиIэтхэри. Апхуэдэу тхыгъэхэр инкъым, сурэт куэди текстым щIыгъущ (нэхъ цIыкIухэм яхуэгъэзахэм), я бзэр тыншщ, диалогыр нэхъыбэщи, еджэгъуафIэщ, къэхъукъащIэ куэд хэтщ, гуфIэгъуэ кIэухи яIэщ (фIыр ем щытокIуэ).
Къыхэгъэщын хуейщ, сабийхэм яхуэгъэза тхыгъэхэм ягъэзащIэ къалэнри зэщхьэщыкIыу зэрыщытыр. Ахэр джыным, щIэныгъэр и лъабжьэу къэхутэным елэжьащ щIэныгъэлI, педагог цIэрыIуэхэр. Нэхъыбэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, сабий литературэм и лъабжьэр къыщылъыхъуэн хуейр IуэрыIуатэрщ. Аращ адыгэ сабий литературэм и къыхэкIыпIэ нэхъыщхьэ хъуари, лъэпкъым тхыбзэ щимыIа лъэхъэнэм абы и художественнэ дуней лъагъукIэр зыхъумари. Лъэпкъым а и хъугъуэфIыгъуэ иныр (сабий IуэрыIуатэкIэ дызэджэри хэту) зэхуэхьэсыжыным, джыным, тедзэным ехьэлIауэ куэд зэфIагъэкIащ ХIХ лIэщIыгъуэм – ХХ и пэщIэдзэм псэуа адыгэ щIэныгъэлI-узэщIакIуэхэм. Абы елэжьащ Нэгумэ Ш., Хъан-Джэрий, Бырсей У., ХьэтIохъущокъуэ Къ., Къэшэж ТI., КIэш А., Тамбий П., Дым I., Цагъуэ Н. сымэ. Совет лъэхъэнэм а лэжьыгъэ щхьэпэм пащащ ЩоджэнцIыкIу А., ЩэрэлIокъуэ Т., ЩакIуэ Т., Елбэд Хь., КIуащ Б., Шортэн А., КъардэнгъущI З., Нало З., Гъут I., Бгъэжьнокъуэ Б., Къэрмокъуэ Хь., Тхьэмокъуэ Ж., ЦIыпIынэ А. сымэ, нэгъуэщIхэми. 
Адыгэ сабий литературэм гъуэгуанэшхуэ къикIуащ, тхыдэ гъэщIэгъуэни иIэщ. Япэ лъэбакъуэхэр абы щичар ХIХ лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэ ныкъуэрщ. Лъэпкъ узэщIакIуэ нэхъыжьхэм гу лъатат щIэблэр егъэджэн, щIэныгъэ етын зэрыхуейм. Апхуэдэу щIэныгъэлIхэм къагурыIуэрт а Iуэхум ныбжьыщIэхэр езышэлIэн къарууэ щыIэр ахэр зытхьэкъу, дэзыхьэх художественнэ тхыгъэхэр арауэ зэрыщытыр. Псалъэм папщIэ, Нэгумэ Шорэ анэдэлъхубзэр щаджыну еджапIэм щхьэкIэ игъэхьэзырауэ щытащ зэреджэн тхылъ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, тхылъыр ди деж къэсакъым».