Псыпэ дахэ

Аристотель и зэман лъандэрэ литературэм и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэу къалъытэ драматургиер. Дауи, литературэм иIэкъым IэнатIэ тынш, ауэ, пэж дыдэу, драматургиер тIуащIэу гугъущ, сыту жыпIэмэ ар къищIыкIын хуейщ литературэм и щапхъэм, театр гъуазджэм и щапхъэм изэгъэн хуэдэу. Аращ драматургиер гугъу зыщIри, пьесэ зытххэм я бжыгъэр, адрей литературэ къудамэхэм ебгъапщэмэ, щIэнэхъ мащIэри. Апхуэдэу щытми, ди литературэм мымащIэу япэми хэтащ, нобэ тхэхэми яхэтщ а IэнатIэ гугъум, ауэ гъэщIэгъуэным зи литературэ лэжьыгъэхэр хуэзыунэтIхэр. 20-30 гъэхэм дызэIэбэкIыжмэ, драматургие тхыгъэхэр зи къалэмыпэм къыщIэкIахэм ящыщщ ЩэрэлIокъуэ Талъостэн. А унэтIыныгъэм абы хуищIа хэлъхьэныгъэм теухуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Абазэ Албэч и тхыгъэр.

«ЩэрэлIокъуэ Талъостэн Бытырбыху щыщеджа зэманми, абы и пэ къихуэуи драматургическэ жанрхэм хуабжьу дихьэхыу зэрыщытам щыхьэт техъуэ тхыгъэ щыIэщ. Уеблэмэ, еджакIуэ кIуэн и пэ къихуэу абы 1905 гъэм Налшык къалэ дэта Реальнэ еджапIэм драматическэ гуп къыщызэригъэпэщауэ щытащ. Нэхъ куужу ЩэрэлIокъуэр а жанрым хуэIэижь хъуащ щеджа илъэсхэм. ГъэщIэгъуэнщ къэбгъэлъэгъуэну - абы и тхыгъэхэр нэхъыбэу зэритхыу щытар езым зэхигъэувэжа, латин шрифтыр зи лъабжьэ хьэрфхэмкIэт, абы и деж щеджа КIыщокъуэ П., Къарэ П., Пщынокъуэ М., ШэджыхьэщIэ П. сымэ, нэгъуэщIхэми ар тыншу къагъэсэбэпыфырт.

Дызэрыщыгъуазэщи, а зэманым драматическэ жанрым зеппщытыныр Iуэху джэгутэкъым. Ауэ Талъостэн апхуэдэ лэжьыгъэ мытыншым щIеувэлIам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыт лъэпкъ театр зэрыдимыIэр. Абы нэсу къыгурыIуэрт Iэмал имыIэу а жанрыр зэфIэгъэувэн, театр къызэгъэпэщын зэрыхуейр. Лэжьыгъэ дахэ иригъэкIуэкIам и щыхьэтщ ЩэрэлIокъуэм и «Къэзанокъуэ Жэбагъы» япэ къэбэрдей пьесэр, «Кушыкурэ и нысащIэмрэ» драмэр.

Нобэр къыздэсым Талъостэн и пьесэхэу дызыщыгъуазэу щытар а тIурщ. Езы Iэрытххэр ди деж къэмысами, ахэр ягъэувауэ зэрыщытам щыхьэт техъуэ тхыгъэхэри щыIэщ. Нэхъ иужькIэ ЩэрэлIокъуэм а лэжьыгъэр зэрызэпимыгъэуам и щыхьэту 1924 гъэм итха и «Дневникым» итщ мыпхуэдэ сатырхэр: «Пщэдджыжьым щыщIэдзауэ пщыхьэщхьэ пщIондэ селэжьащ сценическэ произведенэ «Накануне» жыхуиIэм». ИкIи ар абы гъатхэпэм тхын зэриухауэ щытам дыщегъэгъуэзэж. Талъостэн пьесэ итх, ар игъэув къудей мыхъуу, абы ахэр макъамэхэмкIи игъэщIэращIэрт икIи режиссерт. ЩэрэлIокъуэм талант ин зэрыбгъэдэлъам и щыхьэтщ абы тхыгъэ куэд зэридзэкIыу, уэрэдхэр итхыу, а уэрэдхэм макъамэр езым щIилъхьэжу зэрыщытари. Апхуэдэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ и усэ «Кавказ дахэм» макъамэ щIигъэувэжауэ зэрыщытар.

ДраматургиемкIэ тедгъэзэжынщи, Талъостэн езым и еджакIуэхэри а жанрым дригъэхьэхыу щытащ. Абы и лъэныкъуэкIэ къэгъэлъэгъуапхъэщ иригъэджа куэдым езыхэм пьесэ ятхыу, ар ягъэувыжу, къуажэ-къуажэхэр къакIухьу зэрыщытари. Апхуэдэ пьесэхэм, езы ЩэрэлIокъуэм ейри яхэтыжу, нэхъыбэм IуэрыIуатэр, обрядхэр хапщэу, ар я тегъэщIапIэу щытащ. Ар, дызэреплъымкIэ, къызыхэкIар драматургическэ жанр зэфIэува, щапхъэ нэс зэрыщымыIарщ.

Куэд щыгъуазэкъым ЩэрэлIокъуэр критикыу зэрыщытами. Апхуэдэ зэфIэкI зэриIам теухуауэ ХьэкIуащэ Андрей и монографие «ЩоджэнцIыкIу Алий»-м (Мейкъуапэ, 1993 гъэ) къыщехь мыпхуэдэ щапхъэхэр: Алий и «Колхоз хьэсэмрэ» «Хьэжыгъэ пут закъуэмрэ» пыухыкIауэ япэ тепсэлъыхьар, зэрыхузэфIэкIкIэ ар зэпкърихынуи иужь ихьар Талъостэнт.

Драматургием и мызакъуэу, ЩэрэлIокъуэр тхэным, бзэм фIыуэ щыгъуазэу зэрыщытам и щыхьэтщ абы и тхыгъэ ди деж къэсахэри. Апхуэдэу абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ рассказ щэ ныкъуэм нэблагъэ, шыпсэ, пьесэ, новеллэ зыбжанэ.

Тхэным и мызакъуэу, ищхьэкIэ къызэрыжытIащи, Талъостэн бзэщIэныгъэкIэ щэджащэу щытащ. Абы фIы дыдэу урысыбзэр, франджыбзэр, нэмыцэбзэр, тыркубзэр, балъкъэрыбзэр ищIэу зэрыщытам и гугъу умыщIми, къыхэгъэщыпхъэщ ар иджырей адыгэ тхыбзэм зэризэхэублакIуэри. Абы 1916 гъэм Тифлис урыс графикэм тету къэбэрдей азбукэ зэхилъхьэу къыщыдигъэкIар 1917 гъэм къащтауэ щытащ. 1920 - 1921 гъэхэм Талъостэн зэхегъэувэ хьэрып шрифтым тету къэбэрдей азбукэр. Иужь дыдэу 1921 гъэм абы зэхегъэувэ латин азбукэр зи лъабжьэ алфавитыр икIи ар къащтэ, абы тету газет, тхылъ традзэу щIадзэ. Мыбдеж къэдмыгъэлъагъуэу хъунукъым езым и «Дневникым» ит мыпхуэдэ зы тхыгъи: фокIадэм и 2-м 1924 гъэм цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ къудамэм и унафэщI Хъураным «Къэрэхьэлъкъ» газетым и печатнэ текстыр зэрызэригъэзэхуэжым, зэхъуэкIыныгъэ зэрыхилъхьэм къыхэкIыу ар (ЩэрэлIокъуэр) а газетым афIэкIа дэмылэжьэжыну зэрыжиIар. Мис а илъэсхэм щегъэжьауэ 1937 гъэм нэсыху псэхугъуэ ирамыту, ищIэн псоми хунамыгъэсу и Iуэхухэр къызэпаудурэ екIуэкIащ лIы гъуэзэджэм, гулъытэ нэс, пщIэ лей хуащIыным и пIэкIэ. Мы псалъэхэр къыщIэтхьам щхьэусыгъуэ иIэщ, сыту жыпIэмэ дэркIэ щхьэпэщ абы и Iэрытх къэдгъуэтыжам (езым и алфавитымкIэ итха псом) и бзэм и хьэлэмэтагъыр, макъхэм я къэпсэлъыкIэхэр, а зэманым щыIа псэлъэкIэхэр, хабзэхэр хъума зэрыхъуам дыкIэлъыплъынымкIэ. Зи гугъу тщIыну пьесэм и Iэрытхыр къэдгъуэтыжа нэужь, псалъащхьэ имыIэу зэрыщытым къыхэкIкIэ, дэ абы «Нэгурэш» фIэтщыжащ, абы хэт персонаж нэхъыщхьэ ар зытеухуам и цIэкIэ. Драмэр зытегъэщIа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр пщыгъэр щыщыIам бгырыс цIыхубзхэр зыужьыгуу щыта зэхъуэкIыныгъэрщ. Трагедиер теухуащ Нэгурэш цIыхубз цIыкIум и насыпыр зэрыхаутам. Ауэ къыхэгъэщын хуейщ диным техъущIыхьыным теухуауэ а лъэхъэнэм щыIа Iуэху еплъыкIэм ЩэрэлIокъуэри зэремыбэкъуэфар.

Зэ еплъыгъуэкIэ, мы драмэм уигу къегъэкIыж ЩоджэнцIыкIу Алий и «Мадинэ» поэмэр. Ауэ Мадинэ къыщхьэщыкIыу Нэгурэш зыхэт, зыщыпсэу жылагъуэм гужьгъэжь хуещI, псы уэр къежэхым зрегъэтхьэлэж. Авторым хузэфIэкIащ Нэгурэш и образымкIэ цIыхубзхэр зыхэт жылагъуэм зэрыхуэмыарэзыр къигъэлъэгъуэныр. Нэгурэш псым зригъэтхьэлэжын и пэ къихуэу и ныбжьэгъу хъыджэбзхэр щIегъэдэIу тепщэхэм зэрахьэ лейм теухуа гъыбзэм. Аращ цIыхубз тхьэмыщкIэм уэсяту гъащIэм къыщигъэнар. Пьесэм и кIэм ЩэрэлIокъуэм щыдегъэлъагъу Нэгурэш и ныбжьэгъу хъыджэбзхэр апхуэдэ лейм пэщIэувэн зэрыхуей гупсысэм зэрыхуэкIуэр. Драмэр 1932 гъэм Мало-Къэбэрдей мэкъумэш еджапIэм щIэсхэм ягъэувауэ щытащ».