ЩIэблэм щIэныгъэ яIэныр зи хъуэпсапIэу щыта щIэныгъэлIхэр лъэпкъым и мащIэкъым икIи ар абыхэм къайхъулIэным теухуауэ абыхэм куэд зэфIагъэкIащ. Апхуэдэ узэщIакIуэхэм ящыщщ Тамбий Пагуи Дым Iэдэми. Абы и лъэныкъуэкIэ абыхэм зэфIагъэкIахэр къыщыгъэлъэгъуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор ТIымыжь Хьэмыщэ «Тхыдэ къулей икIи гъэщIэгъуэн зиIэ» и тхыгъэм.
«Лъэпкъ сабий литературэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ адыгэ сабий щэнгъасэм. Абы и мыхьэнэр фIыуэ къагурыIуэу, ар егъэфIэкIуэн и лъэныкъуэкIэ и гуащIэрэ зэманрэ емыблэжу лъэпкъым лэжьыгъэ щхьэпэ хуищIащ узэщIакIуэ цIэрыIуэ Тамбий Пагуи. Абы и талант иныр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым къыщигъэсэбэпащ. Пагуэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр училищи (Гори къ.), институти (Тифлис къ.), инженер IэщIагъэм щыхурагъаджэ институти (Ригэ къ.) къиухат. Тамбийрщ узэщIакIуэхэм ящыщу лъэпкъ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным, къытрегъэдзэным нэхъыбэу елэжьар. А Iуэхум ар тригъэгушхуат урыс еджагъэшхуэ Лопатинскэм.
Художественнэ Іэзагъ ин хэлъу Тамбийм итхыжащ лъэпкъ IуэрыIуатэм щыщ хъыбар, таурыхъ, пшыналъэ, уэрэд куэд. Ахэр урысыбзэкIэ зэридзэкІыурэ журналхэм, сборникхэм къытрыригъэдзащ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, адыгэ уэрэдыжьхэу «Гуащэгъагъ», «ЩэрэлIыкъуэ», «Андемыркъан и лІэкІар», «Къарэкъэщкъэтау», «Афэ джанэм теухуа уэрэд», «Унажэ», нэгъуэщIхэри. Лъэпкъым къыдекIуэкI хъыбарыжьу 5, таурыхъыу 21-рэ Тамбийм и фIыгъэкIэ тхауэ къэнащ. Апхуэдэу псалъэжьу, псалъэ шэрыуэу, къуажэхьу, псынщIэрыпсалъэу, нэщэнэу 893-рэ зэхуихьэсыжат узэщIакIуэ иным. АбыкІэ Тамбийм къигъэлъэгъуащ тхыбзэ зэкІэ имыIэми, адыгэр лъэпкъыжьу зэрыщытыр, зэхэщІыкІышхуэрэ щэнхабзэ дахэрэ зэрыбгъэдэлъыр.
Ди дежкIэ нэхъыщхьэращи, мыпхуэдэу лъэпкъ Iущыгъэм и кIадэм къриха налкъутналмэсхэрщ Тамбийм и «Адыгэбзэм и азбукэ» тхылъым (1906) хигъэхьахэр, езым итхыжа рассказхэми я нэхъыбэм я лъабжьэр IуэрыIуатэ мотивхэрщ. Мы букварымкIэщ бгырыс сабийхэм папщIэ Налшык къыщызэIуахауэ щыта еджапIэмрэ реальнэ училищэмрэ ныбжьыщIэхэр адыгэбзэм зэрыхурагъаджэу щытар. Бырсей Умар, ХьэтIохъущокъуэ Къазий сымэ я щапхъэщ Тамбийри зытетыр. Абыи и тхылъым хигъэхьащ къуэкIыпIэ лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм къыхихыу адыгэбзэкIэ зэридзэкIа хъыбар, рассказ кIэщI цIыкIухэр. Ауэ мыбы и тхылъым щIыпIэ нэхъыбэ щаубыдащ дыкъэзыухъуреихь дунейм и щэхухэм теухуауэ Ушинский К.Д., Толстой Л.Н., Паульсон М.И. сымэ я учебникхэм къриха тхыгъэхэм. ЩызэридзэкIым щыгъуэ, Тамбийм ахэр лъэпкъ гупсысэкIэм къригъэзэгъащ, лъэпкъ плъыфи ящIигъэлъэдащ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм ахэр адыгэ художественнэ культурэм щыщ ищIащ, сабийхэри тыншу еджэ, къагурыIуэ хъуащ.
Лъэпкъ педагогикэм, цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и Iуэхур къапщтэмэ, абы хэлэжьыхьахэм ящыщу зи цIэ къиIуапхъэхэм я япэ сатырым щытщ Дым Iэдэм. Мы цIыху щэджащэм и цIэм пыщIащ Къэбэрдейм япэу къыщызэрагъэпэща тхылъ тедзапIэри, япэу адыгэбзэкIэ «псалъэу» дунейм къытехьа «Адыгэ макъ» газетри, лъэпкъ педагогикэм и хабзэхэр щыубзыхуа япэ «Щэнгъасэ» лэжьыгъэшхуэри, Бахъсэн адыгэ щэнхабзэм и купсэ хъуауэ зэрыщытари. Дуней псом и еджапIэ нэхъыжь дыдэхэм ящыщ зы, Каир (Египет) дэт университетыр къиухри, магистр диплом иIыгъыу, 1912 гъэм и хэкум къигъэзэжауэ щытащ Дымым икIи и лъэпкъэгъухэр зыхэт щIэныгъэншагъэм къыхэшыным и IэнатIэ гугъум занщIэу пэрыувауэ щытащ.
1913 гъэм хьэрып хьэрфхэр и лъабжьэу Дымым адыгэбзэм алыфбей хузэхилъхьэри, Темырхъан-Шурэ (Буйнакск къ., Дагъыстэн) къыщыдигъэкIащ. Ар дыдэм дунейм къыщытехьащ хьэрыпыбзэм кърихыу сабийхэм папщIэ зэридзэкIа «Сабийхэм я IункIыбзэIух» («Тухват-аль-Атфаль»), «Фыз хъыбар» тхылъхэр. Абыхэм къакIэлъыкIуащ Дымым 1917 гъэм Къэзан къыщыдигъэкIа «ПсалъэфI» тхылъыр, Бахъсэн къыщызэригъэпэща тхылъ тедзапIэм «къыщIэкIыу» хуежьа «Адыгэ макъ» газетыр, щIэблэр егъэджэным, гъэсэным тегъэщIапIэ хуэхъуа «Щэнгъасэ» лэжьыгъэшхуэр (1918).
Дунейм къыщыхъу-щекIуэкIхэм щIагъуэу хэзымыщIыкI лъэпкъ сабийхэм и «Щэнхабзэ» тхылъым абы щахуеIуатэ цIыху гъащIэм сэбэпынагъ щызиIэ, ар къэзыухъуреихь къэкIыгъэхэм, жыгхэм, Iэщхэм, псым, дыгъэм къалэн зэхуэмыдэ ягъэзащIэхэр. УзэщIакIуэм къыгуроIуэ дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми хьэл къекIухэри хэлъын зэрыхуейр. Абыхэм ящыщ зыуэ щIэныгъэлIым къилъытэр пэжагъырщ. «Щэнгъасэ» тхылъым абы зэрыщитхымкIэ, «дзыхь зыхуащIыр цIыху щыпкъэращ... Дэтхэнэ зыри зэрыщыт дыдэр къозыгъащIэр пэжагъэращ... ЦIыху пэжыращ захуагъэри, гу къабзагъэри, щэн дахэри зыбгъэдэлъыр». И мыхьэнэкIэ пэжагъым къыкIэрыхуркъым цIыхугъэри. УзэщIакIуэм къызэрилъытэмкIэ, ари дэтхэнэ зы цIыхури зыгъэлъагэ хьэлхэм ящыщ зыщ, къэхъу щIэблэм ар щызыхегъэлъхьэн хуейр щысабийм дежщ».
