Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ящыщ Зэкерия Зихьни (Баж Жэбагъы) адэжь щIыналъэм ирахуа я нэхъыжьхэм Тыркум щахъума лъэпкъ хабзэхэм теухуауэ илъэгъуахэмрэ зэхихахэмрэ, апхуэдэуи зыплъыхьакIуэхэм инджылызыбзэкIэ ятхыжахэр и тегъэщIапIэу, «Адыгэм и псэукIэмрэ и хабзэмрэ» жыхуиIэ лэжьыгъэр итхауэ щытащ.
Адыгэ унагъуэм, нысашэ хабзэхэм, сабий гъэсэкIэм, хьэщIагъэм, лъэпкъ шхыныгъуэхэмрэ Iэщэ-фащэхэмрэ, пшыналъэ Iэмэпсымэхэм, къафэхэм, уIэгъэ зэрагъэхъужым, хьэдэ IуэхухуэщIэхэм ехьэлIауэ абы и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэр щIэныгъэрылажьэхэм, этнологхэм, къапщтэмэ, хабзэр зыфIэфIхэм псоми я дежкIэ щхьэпэу къагъэлъагъуэ.
Тхылъыр зи IэдакъэщIэкI ди лъэпкъэгъум теухуауэ Хъуажь Фахъри дыщегъэгъуазэ: «Адыгэм и псэукIэмрэ и хабзэмрэ» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI адыгэлI щэджащэм и цIэ пэжыр Зэкерия Зихьнищ, адыгэхэм я абэдзэхэ лIакъуэм (абазэхэ зэратхым куэдыр щегъауэ) и Баж лъэпкъым щыщщ. Ди адэшхуэхэр адэжь щIыналъэм щрахуам щыгъуэ (1864) Анэдолэм и Токат къалэм къедзауэ Эрбаа районым щагъэтIысахэм ящыщщ и унагъуэр. Абы и унагъуэми езым и гъащIэм и къекIуэкIыкIами куууэ дыщымыгъуазэми, унагъуэ зэриIар, щIалитIрэ (Сэрмэт, Сеит) зы хъыджэбзрэ (Сервер) къызэрыщIэхъуар дощIэ.
Зэкерия Зихьни нэхъ къызэрацIыхури пщIэ щIыхуащIри зи гугъу тщIы и IэдакъэщIэкIращ. Зэкерия Зихьни, зи щхьэ зылъытэж дэтхэнэ зы адыгэми хуэдэу, сыт хуэдэ Iуэху, IэнатIэ пэрыувами, сыт хуэдэ къулыкъу къыхуагъэфэщами, ар псом нэхърэ нэхъыфIу зэригъэзэщIэным хущIэкъут. Ар апхуэдизкIэ лэжьакIуэт, цIыху пэжт, захуэт икIи дзыхь зыхуащI адыгэлI зэпIэзэрытти, япэрей дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм (1915–1918 илъэсхэм), иджырей Тырку Республикэм и Уэрмэл щIыналъэм хиубыдэ Текирдагъ, Адрианополис къалэхэм уэлийуэ (унафэщIу) щытрагъэуват. А лъэхъэнэм Уэрмэл щIы кIапэм щыпсэууэ щыта алыджхэр къэралым къепцIыжыну хэт хуэдэу ягъэкъуаншэри я адэжь щIыналъэ Алыджым лъэщыгъэкIэ яхужат. Япэрей дунейпсо зауэр зэпыури, инджылызхэр Истамбыл щыдыхьам щыгъуэ, зэхэдзыншэу цIыху хейхэри я щIыпIэм зэрырахуам папщIэ ар зи лажьэ къэралыр ягъэмысат. Уэлийуэ а щIыпIэм зэрыщытетам къыхэкIыу, Зэкерия Зихьнии абыкIэ ягъэкъуаншэри, лъэхъуэщым ирадзэри. Мальтэ хытIыгум щаIыгъащ 1919–1921 илъэсхэм.
Зэкерия Зихьни адыгэ къызэрыкIуэтэкъым, къэралым къулыкъушхуэ куэд щиIыгъат, адыгэбзэмрэ тыркубзэмрэ къищынэмыщIа, инджылызыбзэри фIыуэ ищIэрт. Абы къыщымынэу, сыт щыгъуи лъэпкъ Iуэхум дихьэхт, абы теухуауэ еджэрт, гупсысэрт. Арати, Мальтэ щыщаIыгъа илъэсхэм «зи мыхъуми си лъэпкъым зыгуэркIэ сыщхьэпэнщ» жиIэри, Адыгэ хабзэм теухуауэ тхылъ итхыну щIидзат. А лъэхъэнэр дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэт. Пщэдей къэхъункIэ хъунур зыми ищIэртэкъым. Езым и цIэ дыдэр къыхигъэщ хъуну къыщIэкIынутэкъыми, пщIэ зыхуищI Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цIэмрэ езым и адыгэ унэцIэу зы щIыпIи щамытха Бажымрэ цIэ лейуэ къищтащ. А цIэмкIэ итхахэр Гусэр Уэсфи къыдигъэкIыу щыта «КавказыщIэ» журналым (1957–1961 илъэсхэм) Iыхьэ-Iыхьэурэ (24-рэ хъууэ) къыщытригъэдзащ. ИтIанэ ахэр Хьэткъуэ Багъ Яшар зэхуихьэсыжщ, зэригъэпэщыжри, 1969 гъэм Анкара тхылъу къыщыдагъэкIащ «Черкесием щыIа жылагъуэ псэукIэмрэ хабзэмрэ» фIэщыгъэцIэр иIэу. А тхылъыр 2007 гъэм Кавказ ФIыщIэ Хасэм аргуэру къыдигъэкIыжащ «Адыгэхэм деж щыIа гъэсэкIэмрэ жылагъуэ псэукIэмрэ» фIэщыгъэр иIэу. Мы тхылъыр абы и адыгэбзэу аращ. Пэжыр жытIэнщи, а тхылъыр адыгэ псэукIэм, хабзэм теухуауэ тыркубзэкIэ къыдэкIа япэ тхылът. 2009 гъэм «Адыгэ Хабзэ - этикэмрэ этикетымрэ» фIэщыгъэцIэр иIэу, Тумэ Рэхьми Истамбыл къыщыдигъэкIауэ щыта тхылъым и гугъу умыщIмэ, а Iуэхум теухуауэ нэгъуэщI тыркубзэкIэ къыдэкIауэ щыIакъым.
Баж Жэбагъы (Зэкерия Зихьни) и тхылъым кIэщIу къызэщIеубыдэр адыгэ псэукIэу диIам и дэтхэнэ лъэныкъуэри. Ар топсэлъыхь лъэпкъ хабзэхэм къищынэмыщIа, адыгэ жылагъуэ унафэ щIыкIэми.
Баж Жэбагъы тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу иIар япэрауэ езым и нэгу щIэкIахэрщ, етIуанэрауэ, я нэхъыжьхэм жаIэу щызэхихахэрщ. Апхуэдэуи Кавказым къакIуэурэ ялъэгъуахэр зытхыжа зыплъыхьакIуэхэм я лэжьыгъэхэми хэплъащ.
Зэкерия Зихьни и щIалэгъуэм иджыри псэут ди адэжь щIыналъэм ирахуа дыдэхэр. Абыхэм тыркубзи ящIэртэкъым икIи езым я къуажэхэм адыгэ хабзэр щызэрахьэрт. Абыхэм къыхуаIуэтэжырт адэжь щIыналъэм щалъэгъуахэр, щызэхахахэр. Аращи, Зэкерия Зихьни итхахэр IуэрыIуэтэж къудейуэ щымыту, адыгэ гъащIэм и пэжыпIэм щыщ пычыгъуэу убж хъунущ. КъыжыIапхъэщ Зэкерия Зихьни итхахэр нэхъыбэу езыр зыщыщ абэдзэххэм (абазэхэхэм) зэрахьэу щыта хабзэхэр арагъэнкIи зэрыхъунур».
