Хы ФIыцIэм хэлъэдэж Шахэ псышхуэм ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ Беикъуэпсрэ Бушийрэ къыщыхэхуэжкIэ, а щым я зэхуаку къыдэхутэ хуей зэпэплIимэ-зэхуэщимэм итщ ар. КIахэ адыгэхэм псытIыгу теплъэ зиIэ а щIыпIэм ди нобэми зэреджэр «Бабыкъу къуажэщ».
ЦIЭФIЭЩЫР иныкъуэхэми «Бабыкъуэ» унагъуэцIэм къытепщIыкIауэщ зэрагъэувыр, мыдрейхэми ар «Бабыкъу» цIыхухъуцIэм къытехъукIауэщ зэрабжыр.
Кавказ зауэм и кIэуххэм Шахэ и ныджащхьэхэр и хэщIапIэт къущхьэрыс (бгырыс) аптIэхъуэхэм (убыххэм) я дзэпщ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщу къэгъуэгурыкIуа, Бэрзэдж лIакъуэм къахэкIа хьэжы Бабыкъу Алым-Джэрий и унагъуэм. ЗэпэщIэувэныгъэ хьэлъэм икIи кIыхьым и иужьрей зэманым урысыдзэхэм мыбдежым щаукъуэдия «Убых кордон линие» жыхуаIэми мыбдежыр и гъунапкъэт.
1864 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м Бабыкъу жылэм и Iэшэлъашэм щызэрихьэлIат зы пIалъэм къриубыдэу убыххэм я хэкум изэрыгуауэ щыта пащтыхьыдзэхэм ящыщу 3-р: къущхьэщIыб лъэныкъуэмкIэ (Псыжь здэщыIэ тафэмкIэ) щежэх Пщыхьэ и къуэладжэм къыщежьэу, уэсукхъуэхэм я щIэдзэгъуэм ирихьэлIэу, къуршхэмкIэ къыщхьэпрыкIа, генерал-майор Граббе Николай зи Iэтащхьэ гупыр, хы Iуфэм Iус Дыгъэмыс здэщытым деж къыIукIыу мы щIыпIэм къизэрыхьа, генерал-майор Гейман зи пашэ дзэ пакIэмрэ Дахэ псыхъуэр Урысейм къыхуэзызэуа дзэмрэ («Даховский отряд»).
Лъэныкъуэ зэхуэмыдэхэмкIэ къикIыу, къызэдеIа урысыдзэхэм езы Бабыкъу хьэжыр яIущIэн хуей хъуащ, и къуажэхэр бийм зэтримыгъэгъэсхьэн хьисэпкIэ. А пэгъуэкIыр езы убыххэм къазэрыхуэсэбэпа щIагъуэ щымыIэми, зи гугъу тщIы жылэм къыдана псэупIэхэмрэ псэуалъэхэмрэ езы урысхэм иужьым къагъэщхьэпащ: дзищым язым хэта лъэсырыкIуэ батальоныр щагъэзэгъащ.
Хамэгу-хамащхьэу къызэдеIахэм я нэгу къыщIэува къуажэм дэта унэхэр телъыджэлажьэ ящыхъуат: зыхагъэпщкIуа жыг хадэхэм адэкIэ-мыдэкIэ къыщыхэлъагъукIыу, уэрам хэгъэунэхукIа гуэрхэри я зэхуаку дэмыту…
Адрей псоми къахэлыдыкIырт, гу лъумытэныр Iэмал зимыIэу, езы Бабыкъу хьэжым къатитIу зэтет и псэупIэ зыкъизыхыр - зи унащхьэр пхъэбгъу гъэщIэрэщIахэмкIэ зэщIэIулIар («Кавказ» журнал, 1868 гъэ, Невский Павел: «Закубанский край в 1864 г.», 97-нэ напэкIуэцI).
Бабыкъу жылэм деж ноби ущыIуощIэ гъуаплъэрэ гъущIрэ къыщыщIаIущIыкIыу къекIуэкIа, гъуэжлау теплъэ зиIэ лъэщапIэжьхэм. Iэхэлъахэм щынэрылъагъущ псытIыгу зэхуэщимэм исахэм зи гугъу тщIа гъущI лъэпкъыгъуэхэр щагъэткIу-щагъэвыжу щаIа щIытI абрагъуэхэри. Абыхэм ди нобэми къыщIагъуатэ гъуаплъэ, гъущI пкъыгъуэхэм я пыдзахуэ зэмыщхьхэр. Гу лъытапхъэщ, мыпхуэдэ пасэрей лъэщапIэжьхэмрэ къыщIэхыпIэхэмрэ абазэ-убых-адыгэ лъэпкъ зэрыбыныр лIэщIыгъуэкIэрэ щыпсэуа къинэмыщI бгылъэ щIыналъэхэми дазэрыщрихьэлIэр.
Адыгэ Республикэм щыпсэуа, щIыпIэцIэхэр зэхуэхьэсыжыным илъэс куэдкIэ иужь ита щIэныгъэлI Мерэтыкъуэ Къасым къызэрыхигъэщамкIэ, Бабыкъу жылэр здэщыт щIыпIэм теухуауэ ди лъэпкъэгъухэм пасэм щыгъуэ «Инал и кIей» цIэри къагъэсэбэпырт. Мерэтыкъуэм къызэригъэлъэгъуауэ, а псалъэхэр етпх хъунущ лъэхъэнэ жыжьэм адыгэ лъэпкъхэр зэкъуэзыгъэувэфауэ щыта Инал пщышхуэм и цIэм.
1866 гъэм Шахэ и ныджащхьэхэр къаплъыхьат щIыналъэр къэзызэуа къэралыгъуэм зэман кIэщIым къриубыдэу къызэригъэпэща комиссэм хэтахэм. А лъэхъэнэм абы игъэхьэзыра «дэфтэрым» къызэрыхэщыжымкIэ, «Бабук-аул» (Бабыкъу къуажэ) жыхуаIэ щIыпIэ дэгур Беикъуэрэ Бушийрэ Шахэ щыхэлъэдэжым деж къыщыхъу псытIыгу ныкъуэщ. Ар щимэ теплъэ зиIэу псищым я зэхуакум «дэубыдащ», щIыгу къатитIуи зэтетщ.
Зи гугъу тщIа комиссэм хэтахэр щыхьэт зэрытехъуамкIи, ищхьэ щIы джафэм и кум хуэзэу псей абрагъуэхэр итыгъащ, дэтхэнэми и щхьэкIэр метр 50-м щIигъукIэ щIым щхьэщылъэгыкIауэ. Жыг гуэрэныр ТхьэщIагъ мэзу къалъытэрти, а щIыпIэм адыги, абази, убыхи щызэрихьэлIэрт, махуэшхуэ тхьэлъэIухэр щызэдагъэлъапIэу.
Бабыкъу жылэр, къаIэрыхьа пэтми, куэд мыщIэу ябгынэн хуей хъуат абы дагъэтIысхьауэ щыта урысхэми нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIахэми, щIыгур къазэремызэгъар я щхьэусыгъуэу.
Мыбдежыр ижькIэрэ и къежьапIэщ ищхъэрэкIэ уезышажьэ шу-лъэс лъагъуэм. Абы ди нобэми ущхьэпреш Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм и зы къудамэу къалъытэ Щхьэгуащэ щхьэдэхыпIэм, ХъымыщкIей гуэрэн дахащэми урешэ.
Бабыкъу хьэжы и жылэр здэщыIа щIыпIэм деж, тIэкIу нэхъ пыIудзауэ, мы лъэхъэнэм Кавказ мэзкъуэдым и КъухьэпIэ къудамэм и гъунапкъэхъумэхэм я хэщIапIэ итщ.
