Афыпс – Адыгэ Республикэм щежэх псыщ, Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм хиубыдэ Афы бгым (метр 738-рэ и лъагагъщ) къыщожьэ, километр 96-рэ и кIыхьагъщ, Краснодар (Бжьэдыгъукъалэ) и гъунэгъу Шапсыгъ псы хъумапIэм бгъэдэт Афыпсыпэ къуажэм бложри, сэмэгу лъэныкъуэмкIэ Псыжь щыхолъэдэж.
Лъахэхутэхэм я нэхъыбэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, фIэщыгъэр абхъаз-абазэ лъэпкъ зэрыбыным щыщхэм я IуэрыIуатэм къыхэщ «Афы» цIэм, щыблэмрэ уафэгъуагъуэмрэ я тхьэм зэреджэу щытам, къытехъукIащ. Дызэрыщыгъуазэщи, дэ, адыгэхэм, а фIэщыгъэм пэхъуну мы зэманым къэдгъэсэбэпыр «Щыблэ» псалъэрщ.
Еджагъэшхуэхэм яхэтщ щIыпIэцIэм ехьэлIауэ нэгъуэщI еплъыкIэ зиIэхэри. Псалъэм папщIэ, бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Къумахуэ Мухьэдин къызэригъэлъэгъуамкIэ, фIэщыгъэм лъабжьэ хуэхъуар лъэхъэнэ жыжьэ блэкIахэм адыгэ лIакъуэхэм къызэдагъэсэбэпу яIа «ахуы» жыIэкIэрщ. Еджагъэшхуэм къызэрилъытэмкIэ, абыкIэ щыхьэтщ зи гугъу тщIы псым зэреджэу къэбэрдей адыгэхэм ди IуэрыIуатэм къыхэна Ахупс псалъэри.
«Афыпсыпэ къуажэ муниципалитет» зыфIаща унафэ (администрацэ) зэхэтым и нэIэ щIэтщ, Афыпсыпэ жылэм нэмыщI, Панэхэс (Банэхэс), Псейтыку, Хьэштыку адыгэ къуажэхэмрэ Кубаньстрой посёлкэмрэ.
А псоми я къуажащхьэ Афыпсыпэ 2024 гъэм ирихьэлIэу цIыху 2193-рэ дэсащи, абыхэм я процент 79-р адыгэщ, 17-р урысщ. Адрей жылэ нэхъ цIыкIухэм я гугъу тщIымэ, мы зэманым Панэхэс - цIыху 1737-рэ, Псейтыку - 699-рэ, Кубаньстройм – 377-рэ, Хьэштыку – 334-рэ щопсэу.
Псори зэхэту а къуажитхум щыпсэум я процент 81,13-р (мини 4-рэ 207-р) адыгэщ, процент 14,14-р (733-р) урысщ, процент 1,29-р (67-р) хьэрыпщ (дэ дызэрегупсысымкIэ, мыхэр Сирием къиIэпхъукIыжа ди лъэпкъэгъухэр арагъэнущ).
Афыпсыпэ къуажэр, Кавказ зауэр екIуэкIыу, 1861 гъэм къызэрагъэпэщащ, Хэкужь-хьэблэ, Жылэ-унэщIэ фIэщыгъэхэр зезыхьэ IыхьитIу зэхэтщ.
Афыпсыпэ теухуа гукъэкIыж
«Шагъдий вагъуэбэ» зыфIаща шу зекIуэхэм ящыщ зыт Адыгэ Республикэм 2018 гъэм накъыгъэм и 3-м къыщегъэжьауэ и 8-м нэсыху щекIуэкIар. Бысымхэм къищынэмыщIа, абы хэтащ адыгэхэр щыпсэу хэгъэгухэу Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Краснодар крайм икIа щIалэхэри.
… Сыдыхьащ шууейхэр, программэм ипкъ иткIэ, а пщыхьэщхьэм къыщыувыIэн хуей Афыпсыпэ къуажэу Краснодар (Бжьэдыгъукъалэ) километр 25-кIэ фIэкIа нэхъ пэмыжыжьэм. А Iуэхум теухуа гуфIэгъуэ зэхыхьэр щекIуэкIынур а жылэм дэт курыт еджапIэм и пщIантIэрат.
ЗекIуэм хэтыну Къэбэрдей-Балъкъэрым икIа ди щIалэхэм яхэт си цIыхугъэм деж сопсалъэ: «Уа, шууей хахуэ! Дэнэ фыкъэса? Сэ Афыпсыпэ сыдэтщ. СызрихьэлIахэр хуабжьу къыфпоплъэ!» - жызоIэри. А хъыбарымкIэ си ныбжьэгъур, зыхэсщIэу, тIуащIэу согъэгуфIэ: япэрауэ, а щIыпIэм сызэрынэсам щогуфIыкI, етIуанэрауэ, «мыхэр къыфпоплъэ» зэрыжысIам ин ирохъу.
Къуажэдэсхэр зызогъэцIыху
- МыдэкIэ укъакIуэркъэ, ныбжьэгъу, уи закъуэу ущымысу! - жиIэри, лIы гуэр си дежкIэ къеплъэкIащ. Ар (иужьым щыгъуазэ сызэрыхуащIамкIэ) къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ ШIуцI (ФIыцIэ) Къазбэчт.
ФIэхъус щысхым, псори къызэщIезгъэубыдэу хуэму си щхьэр згъэщхъри, сабгъэдэтIысхьащ. Я уэршэр макъым зыбжанэрэ седаIуэ иужь, сэри зыгуэрхэр яхэжысIыхьу щIэздзащ. Ауэрэ, абдежым щыс щIалэхэр зэзгъэцIыхуащ, сыкъыздикIар зэкIэ къазэрезмыгъэщIэным сыхущIэкъуу. АтIэми (ар къэлъытапхъэт), тхьэлъэIур щызэщIэуIуэ щIыпIэм щызэхуэсхэм плъапIэ нэхъыщхьэу яIэр гъуэгу тету жылэм къыхуэкIуэ шухэр арат. Сызыхыхьахэм заулрэ сахэсащ, я адыгэбзэм сыдихьэхарэ сыщIэдэIункIи зыщызмыгъэнщIу, я анэдэлъхубзэм и IукIэ, и тхыкIэ-сытхэм зыщызгъэгъуазэу, щIыпIэцIэхэр зэзгъащIэу, школ пщIантIэм дэт сабийхэм я псэлъэкIэр згъэщIагъуэу. СыкъыздикIар зэуэ къезмыгъэщIами, къызбгъэдэсахэр дэгъуэу зэзгъэцIыхуащ, Iэджэми дытепсэлъыхьащ.
Ауэрэ, си псэлъэкIэм гу лъызыта къыIухьагъащIэхэм ящыщ зыр къызэупщIащ: «У-Куэшхьэблэ?» - жиIэри. Сыт сщIэжынт? Къэбэрдеишхуэм сыкъызэрикIар сыбзыщIынт? Iуэхур здынэсам, зыкъэзумысми хъуну къэслъытати, «Налшык сыкъикIышт», - естыжащ абы жэуап.
Зыкъысхуэзыгъэзам ар зэрызэхихыу, къызэрыкIри, и щIалэгъуэм Къэбэртайм (апхуэдэущ кIахэ адыгэхэр ди щIыналъэм зэреджэр) щигъэхъауэ щыта и гукъэкIыж куэдымкIэ щысхэр дытригъэуащ.
Шууейхэр къыщыIухьэм
Афыпсыпэдэсхэр шу зекIуэм хэтхэм апхуэдизу гуапэу яIущIати, псалъэкIэ къыпхуемытхэкIыжыным хуэдизщ.
Бысымхэри хьэщIэхэри Iухьащ Кавказ зауэм лIыгъэшхуэ щызезыхьа, адыгэ IуэрыIуатэми урыс дзэпщхэм ятхыжа дэфтэрхэми зи цIэр къыхэна ЩэрэлIыкъуэ Дыгъужьыкъуэ Къызбэч (Казбич) и фэеплъым. Нэхъыжьхэм дыуэ щызэдащIым сызэгупсысаращ: «Еплъыт иджы, мыхэр IуэхугъуитIым гъунэгъу зэрызэхуищIам: Урыс-Кавказ зауэм и лIыхъужь нэсу къалъытэ ЩэрэлIыкъуэ Дыгъужьыкъуэ Къызбэч и фэеплъым пщIэ зэрыхуащIымрэ псэщIэ Iуэхугъуэу къызэдагъэлъагъуэмрэ», - жысIэри.
Адыгэ хэгъэгухэм я шууейхэм а щIыналъэм къызэрыщызэдакIухьар абы щыпсэухэм дежкIэ апхуэдизу зыгъэгушхуэт, я щхьэр лъагэу езыгъэлъагъужащи, щекIуэкIахэр куэдрэ ягу къызэрагъэкIыжам шэч къытетхьэркъым…
