ТхакIуэ, журналист икIи социолог Мэзхьэр Исмэхьил, мысыр киноактер цIэрыIуэ Мэзхьэр Ахьмэд и адэр, ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэм ящыщщ.
Студенту щыщыта зэманым, 1908 гъэм щыщIэдзауэ абы къыдигъэкIыу щытащ «Аш-Шааб» газетыр. Илъэсибгъу дэкIа нэужь Мэзхьэрыр «Ал-Усур» журналым и редактор нэхъыщхьэ мэхъу. ТхакIуэ щIалэм и дуней еплъыкIэр зэфIэуващ Дарвинрэ Сарруф Екъубрэ (1852 - 1927) я щIэныгъэр и гъуазэу. Сарруф ливан тхакIуэщ, Каир щыпсэуащ, «Аль-МукътэтIэф» журналым и тхьэмадэт.
Мэзхьэр Ахьмэд хьэрыпыбзэкIэ зэридзэкIащ Дарвин и лэжьыгъэ «ЛIэужьыгъуэхэм я къэхъукIэ» жыхуиIэр. ИужькIэ ар «Аль-МукътэтIэф» журналым и редактор нэхъыщхьэ ящI.
АбыкIэ хэIущIыIу щIыным пещэ европей щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ я ехъулIэныгъэхэр, эволюцием ехьэлIауэ Дарвинрэ Спенсеррэ я гупсысэхэр. Абыхэм къадэкIуэу Мэзхьэр Исмэхьил йолэжь хьэрып гупсысакIуэшхуэхэм я тхыдэм ехьэлIа Iуэхухэм икIи абыхэм я псынащхьэр Европэм ирепх. 60 гъэхэм абы къызэIуех «Жылагъуэм и энергетикэм и теориер», ар долажьэ «Франклин» америкэ тхылъ тедзапIэм, США-м и социолог-щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр зэредзэкI.
1967 гъэм Бейрут къыщыдегъэкI езым и гъащIэм теухуа тхыгъэр - «ЩIалэгъуэм и гугъуехьхэр» повестыр.
Мысыр тхакIуэхэу адыгэхэм къахэкIахэм ящыщщ театр лэжьакIуэшхуэ икIи ре¬жиссер цIэрыIуэ Уахьбэ Исуф и къуэш нэхъыщIэ, иджырей драматург, новеллэтх Iэзэ Уахьбэ СэIэдин.
СэIэдин и япэ хъыбархэр щытригъэдзар 1942 гъэрщ. Ар хэтащ 1952 гъэм бадзэуэгъуэм и 23-м екIуэкIа революцэм, ди эрэм ипэкIэ 525 гъэм Мысырым къэжэрхэр къыщытеуа лъандэрэ щыIа дэкъузэныгъэр тридзу, пащтыхьыгъуэр икъутэу къэралым и щхьэ и унафэ ищIыжыну хуит зыщIа зэщIэхъееныгъэм. ИлъэсихкIэ Уахьбэр полицэм хэтащ. А зэманым абы гъащIэм щилъэгъуа, и лэжьыгъэм зыщрихьэлIар сэбэп къыхуэхъуащ бзаджащIэхэр къэубыдыным теухуа и новеллэхэр щитхым.
1958 гъэм СэIэдин «Аш-Шахьр» журналым и редактор нэхъыщхьэу ягъэув. А илъэсым дунейм къытехьащ Уахьбэ и новеллэхэр щызэхуэхьэса и япэ тхылъыр. 1961 гъэм Каир щагъэуващ абы и япэ пьесэ «Алыхьым къихъумэр» жыхуиIэр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ 1952 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм ипэкIэ екIуэкIа Iуэхугъуэхэр. Пщыхэм зыпэщIасэу мэкъумэшыщIэхэр ерыщу къыщыукъубея 1951 гъэм къуажэм къыщыхъуахэм теухуащ «Ещанэ класс зиIэ вагон» (1962) жыхуиIэр.
1964 гъэм Уахьбэ СэIэдин и пьесэ «Бадзэнэфхэм я лъэмыж» жыхуиIэм къытращIыкIыу спектакль ягъэувауэ щытащ. А драмэм къиIэт Iуэхугъуэхэр теухуащ бадзэуэгъуэм екIуэкIа революцэр къыщыблэгъа зэманым къалэхэмрэ къуажэхэмрэ къыщыхъуну зыпэплъэ зэхъуэкIыныгъэхэм.
Спектаклхэр псори зыгъэувар СэIэдин и къуэш Исуфщ.
Инджылыз тепщэм и бийуэ Мысырым и цIыхубэм 1919 гъэм иригъэкIуэкIа бэнэныгъэрщ зытеухуар «ГъэсакIуэ», «ГъущIIунэхэр» пьесэхэр. Ахэр Каир дэт лъэпкъ театрым 1967 - 1968 гъэхэм щигъэуващ Уахьбэ Исуф. «Псы зэрыщIагъэлъадэ шэрхъибл» - аращ зэреджэр хьэрып-журт ещанэ зауэу 1967 гъэм екIуэкIам кърикIуахэм тепсэлъыхь драмэм.
Литературэ гупхэм я деж зэныкъуэкъу гуащIэ къишауэ щытащ Уахьбэ СэIэдин и пьесэм къытращIыкIыу ягъэува «Сценэ къуагъ жэщтеуэ» спектаклым. А пьесэм къэрал Iуэхузехьэхэр литературэмрэ критикэмрэ зэрыхэпщэфIыхьым и щхьэтепхъуэр трех.
Уахьбэм европей драматург зыбжанэм я пьесэ зэридзэкIащ, литературэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм теухуауэ критикэ тхыгъэхэр журналхэм, газетхэм къытрыригъэдзащ.
Азиемрэ Африкэмрэ я тхакIуэхэм я тхыгъэ къыхэхахэр щызэхуэхьэса библиотекэу томипщI хъум и япэ тхылъыр - «КъуэкIыпIэ Гъунэгъум и тхакIуэхэм я тхыгъэ къыхэхахэр» жыхуиIэр - Мэзкуу дэт «Прогресс» тхылъ тедзапIэм 1978 гъэм къыщыдэкIауэ щытащ. Ар щытрадзэ махуэхэм дунейм ехыжащ ас-Сибаи Исуф, а томыр зыгъэхьэзырахэм ящыщ зыр. Ар пщIэкIэ къащта лIыукIым Кипр хытIыгум щыIэщIэкIуэдащ. Хьэрып тхакIуэ цIэрыIуэр икIи жылагъуэ лэжьакIуэшхуэр президент Насер Гамал и ныбжьэгъуфIу, и щIэгъэкъуэну щытащ, 1952 гъэм екIуэкIа бадзэуэгъуэ революцэм жыджэру хэтащ.
Адыгэ мамлюкхэм къатепщIыкIыжа литератор цIэрыIуэ Сибаи Мухьэмэд и унагъуэм I9I7 гъэм къралъхуащ Исуф. ЩыцIыкIум къыщыщIэдзауэ ар дихьэхауэ еджэрт урыс, къухьэпIэ къэралхэм я классикхэм я IэдакъэщIэкIхэм. Илъэс пщыкIуплI щрикъум ар адэншэу къэнащ. Апхуэдэу щыхъум, Исуф мурад ищIащ и гъащIэр дзэм ирипхыну икIи дзэзешэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щIэтIысхьащ. Ар къиуха нэужь, мамлюк нэсхэм ещхьу, ар шуудзэм хыхьащ, иужькIэ танкыдзэм зритыжащ.
1952 гъэ революцэр къэхъеиным куэд имыIэжу ас-Сибаи ягъэув дзэм и музейм и нэхъыщхьэу, итIанэ Мысырым и танкыдзэхэм я унафэщIым и къуэдзэу.
Литературэмрэ гъуазджэмрэ ехьэлIа IуэхухэмкIэ щыIэ Хасэм и тхьэмадэу ар 1956 гъэм хах. ИлъэситI докIри, Азиемрэ Африкэмрэ я къэралхэм я зэакъылэгъуныгъэм и организацэм и генеральнэ директору ягъэув. Президент Насер и лъэIукIэ ас-Сибаи илъэс зыбжанэкIэ Мысырым щэнхабзэмкIэ и министр IэнатIэм пэрытащ.
Жылагъуэ лэжьыгъэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ адыгэлIым и гъащIэр: ар ящыщт ТхакIуэхэм я союзымрэ новеллэтххэм я клубымрэ къызэзыгъэпэщахэм, я редактор нэхъыщхьэт «Ар-Рисалэ ал-Джадидэ», «Лотос», «Ахар саа» журнал цIэрыIуэхэм.
Ас-Сибаи Исуф и гуащIэ ирихьэлIащ Азиемрэ Африкэмрэ щыпсэу лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм быдэу щызэкъуэувэным. Ар и телъхьэу щытащ Мысырым Совет Союзымрэ адрей социалист къэралхэмрэ пыщIэныгъэ быдэ яхуиIэным. МамырщIэкъу лэжьыгъэу ас-Сибаи иIэр къалъытэри, 1960 гъэм абы къратащ Мамырыгъэм и дыщэ медалу Ф. Жолио-Кюри и цIэкIэ щыIэр.
Ас-Сибаи мызэ-мытIэу щыIащ ди къэралым.
1947 гъэм Каир къыщыдэкIауэ щытащ Исуф и новеллэхэр щызэхуэхьэса «НэкъыфIэщIхэр» жыхуиIэр. Абы ипэкIэ 1933 гъэм къыщыщIэдзауэ и тхыгъэхэр яриту щытащ Мусэ Сэлам къыдигъэкI журналхэм.
40 гъэхэм и кIэухым тхакIуэм IэщIыб ещI и тхыгъэхэр нэхъ зытриухуэ лъагъуныгъэ зэрызехьэхэр, щхьэзакъуэ-лъакъуитI романтизм гъунапкъэм йобакъуэри, революцэ романтизмым зрет, иужькIэ критикэ реализмым хуокIуэ.
«ФитIнэ лъапсэ» (1949) япэ роману ас-Сибаи итхар теухуащ 1952 гъэ революцэм ипэкIэ мысырлыхэм я гъащIэм и лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. УрысыбзэкIэ къыдэкIам и пэублэ псалъэм мыпхуэдэу щыжиIащ Исуф: «ФитIнэ лъапсэ» си романыр стхащ Мысырыр колонизаторхэм я лъэгудыгъуэм щыщIэгурымыхь, лъэпкъ, социальнэ гъэпщылIыныгъэхэм я лIэужьыгъуэ щIэгъэщхъуэжахэм щагъэгуIэ, кIэ зимыIэ гъэпщылIыныгъэм щитхьэлэ лъэхъэнэм; мысырлыхэр я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ лъы щагъажэ, хуитыныгъэм, щIакхъуэ Iыхьэм, къэщIэрэщIэныгъэм, мамырыгъэм щыщIэбэн зэманым».
Ас-Сибаи Исуф и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ 50-м щIигъу, публицистикэ тхыгъэ куэд. Роман къудейуэ абы иIэр 20-м нызэрохьэс. Исуф и тхыгъэ нэхъыфIхэу къалъытэ революцэ романтизмкIэ псыхьа романхэу «Си гур къызэтыж» (1955), «Гъуэгу къэзыгъэзэж» (1958) жыхуиIэхэр, иджырей гъащIэм теухуа романхэу «Дэ ди закъуэкъым» (1969), «ГъащIэр напIэдэхьеигъуэщ», «Дэ банэ тсэркъым» (1973), Асуан псы IущIапIэр зэраухуам теухуа пьесэ «Зэманым нэхърэ нэхъ лъэщ» (1966) зыфIищахэр, нэгъуэщIхэри.
«Си гур къызэтыж» романыр езы тхакIуэм и гъащIэм триухуащ. Абы къыщыгъэлъэгъуащ 1952 гъэм революцэр къыщыхъеину лъэхъэнэм мысыр офицерхэм я дуней еплъыкIэр зыхуэдар. «Гъуэгу къэзыгъэзэжыр» повестыр топсэлъыхь япэ хьэрып-журт зауэу 1948 гъэм екIуэкIам.
УрысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Исуф и тхыгъэ зыбжанэ традзащ ди деж къыщыдэкI «Иностранная литература», «Огонёк» журналхэм.
Мэзкуу, Ташкент, Ленинград тхылъ тедзапIэхэм дунейм къыщытехьащ «Псызехьэр лIащ», «ФитIнэ лъапсэ», «Дэ банэ тсэркъым» романхэмрэ рассказхэр щызэхуэхьэса «ЦIыху угъурлыщэхэр» тхылъымрэ.
1974 гъэм ас-Сибаи и литературэ лэжьыгъэм хуагъэфэщауэ щытащ «Лотос» саугъэтыр.
