Тхыгъэ купщIафIэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ Жаным Борис. Абыхэм ящыщщ «А махуэм» повестыр, ар тхылъ щхьэхуэу 1972 гъэм дунейм къытехьащ. Тхыгъэр Iыхьэ-Iыхьэурэ гуэшащ, языхэзми псалъащхьэ щхьэхуэ яIэжу.
Повестым къыщыIэта Iуэхугъуэр щекIуэкIыр Жыланцу къуажэрщ, къыщыгъэлъэгъуэжар Хэку зауэшхуэм къиша нэщхъеягъэрщ, гуауэрщ, цIыхухэм ятелъа бэлыхьымрэ хьэзабымрэщ, мамыр псэукIэр зэфIэгъэувэжыным папщIэ яхузэфIэкI къамыгъанэу текIуэныгъэм зэрыщIэзэуарщ.
Совет лIыхъужьхэм я мурадыр къехъулIащ, текIуэныгъэ иныр къэхьыным цIыху мелуанхэм я псэр щIатами. Апхуэдэ теплъэгъуэщ, псалъэм папщIэ, тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуэжа Жыланцу къуажэм щыщ Шужьей и IуэхущIафэхэр. Ар хахуэу Хэку зауэшхуэм хэтащ, щIыхь пылъу мамырыгъэр къэхьыжыным и псэр щIитащ. Абы ещхь лIыхъужь Iэджэм ущыхуозэ мы тхыгъэм. Апхуэдэхэщ Хьэжумар, Куэшмэн, Палэ сымэ.
«Хьэжумар» Iыхьэр зытеухуар зеиншэ щIалэ цIыкIу Хьэжумар и сабиигъуэр зэрекIуэкIарщ, дунейм увыпIэ гуэр щигъуэтын папщIэ абы зэпича бэлыхьымрэ хьэзабымрэщ.
ЩIыпIэ ин повестым щеубыд и насып къихьу щIалэр зыхуэзэ, ипIыжыну и деж къэзышэ, псэ хьэлэл зиIэ Куэшмэн. Абы и къуэш Кушбий фIэфI хъуакъым апхуэдэу и шынэхъыщIэм зэрищIар. Ауэ Куэшмэн и фIыгъэкIэ зеиншэр еджапIэ макIуэ, ехъулIэныгъэфIхэр иIэу ар къеухри, зыщапIыжа лъапсэжьым къегъэзэж. КъыздэкIуэжа и къуажэм абы ныбжьэгъу куэд къыщегъуэт. Ауэ зы махуэ гуэрым Хьэжумар тхылъымпIэ къыхуокIуэ Налшык дэс и ныбжьэгъу Лыкъуэм къыбгъэдэкIыу. Абы зэритымкIэ а къуажэм куэд мыщIэу полковник Ерокъуэ Залымхъан тхьэлъэIу щригъэкIуэкIынут. Абы и мурадащ Къэбэрдейм бгъэшэс хъун шу исыжрэ имысыжрэ зэхигъэкIыну. АдэкIэ письмом итщ Хьэжумар дзыхь зыхуищIу иIэ ныбжьэгъухэр къуажэ-къуажэхэм хигъэхьэну, а тхьэлъэIум къримыхьэлIэн папщIэ. Iуэхур зыIутыр и ныбжьэгъухэм Хьэжумар щажриIэм, абыхэм мурад ящI Залымхъан зыхэтхэр фIызэпаудыну.
«ТхьэлъэIу» зыфIища Iыхьэм къыщыгъэлъэгъуащ тхьэлъэIушхуэр зэрекIуэкIар. Хьэжумар зэригугъам хуэдэуи, а джэгум кърихьэлIакъым и ныбжьэгъухэр. Къуажэдэсхэм я лIыгъэр зэхэбгъэкIыну мы зэпеуэр хьэлэмэтт, ауэ абы текIуауэ щабжыр лIыгъэ къэзыгъэлъагъуэртэкъым, атIэ пщыгъэ зиIэрт. ЛIыгъэкIэ псоми ятекIуащ Мэзыкъуэ и къуэ Шужьейр, языныкъуэхэм «Бэдынокъуэ» зыфIащар, ауэ абы къыхуагъэфэщар ещанэ увыпIэрщ. А шур щилъагъум Куэшмэн ипхъу Аслъижан къэгуфIащ, и нэхэм нэпсхэр къытелъэдащ. А тIур нэхъапэ зэхуэзауэ зэнэIуасэт, Шужьейм зытес шыри езытар Куэшмэнт. Зэпеуэм и кIэм къахохьэ Хьэжумари: ар хуейщ цIыхухэр зэгурыIуэрэ-зэдэIуэжу, ящI, япс яIэжу псэуну, зауэ шынагъуэри къуажэдэсхэм къатемыхьэлъэну.
Залымхъан и гупсысэр Хьэжумар ейм икъукIэ къыщхьэщокI. Ар зяужь итыр япэ щIыкIэ и цIыхухэр а зауэм игъакIуэу текIуэныгъэ къахьу щытмэ, итIанэ къалъыс щIымрэ псымрэ ахэм яритыну. АбыкIэ а тIур щызэгурымыIуэм, Залымхъан мурад ещI Хьэжумар фIы зыхуищIыну, ныбжьэгъу къищIыну.
«Лъы уасэ» Iыхьэм Залымхъан илэжьыну зыхэт щIэпхъаджагъэхэр къыщыгъэлъэгъуащ. АдыгэлI нэсу зилъытэж, лIыгъи хэлъ щхьэкIэ, ар цIыху напэншэщ. ЯпэщIыкIэ абы усакIуэ ЛIымахуэ и пщэ делъхьэ «дикэ дивизэм» кIуэуэ Къэбэрдей полкым хэт шухэм большевик Iуэхугъуэхэм щытепсэлъыхьыну, я лъэныкъуэ къищIыну.
ИужькIэ Залымхъанрэ Хьэбашэрэ зэгуроIуэ Шужьей зауэм ягъакIуэу, зауэ нэхъ гуащIэм Iуагъэхьэу хагъэкIуэдэну, иужькIэ Аслъижан дахэ Залымхъан къызыхуигъэнэну. Ар тэмэму зэфIэкIмэ, Дулыхьи къагъэгугъат Залымхъан и шыпхъу Цацэ щхьэгъусэу кърагъэшэну.
«Лъагъуныгъэм и зы жэщ» Iыхьэм и гугъу щыщIащ Аслъижан и гум гузэвэгъуэ илъым, ар Шужьейм зэрыIущIэм. А жэщым а тIур зэпсэлъылIащ, я гурыщIэхэр зэхуаIуэтащ. И унэм къэкIуэжа нэужь, ар и адэм елъэIуащ зауэм имыгъэкIуэну, ауэ адэр абы къедэIуэхакъым. «Сэ сыхуейкъым Мэзыкъуэ Лъостэн къуэ къэрабгъэ игъэсащ къысхужаIэну», - жиIэри.
«Къэубыдыгъуейм и лъэужь» Iыхьэр теухуащ Залымхъанрэ абы и ныбжьэгъу офицер Васильевымрэ Хьэжумар здэщыIэр зэхагъэкIыну зэрыхэтым. Ауэ, къуэ пэлъытэ зыщIауэ щыта Куэшмэн ар здэщыIэр къыхуэщIакъым.
Шужьей зауэм хокIуадэ, Аслъижани Залымхъан дэмыкIуэн щхьэкIэ и къуажэм доIэпхъукI. А псори къищIа нэужь, Хьэжумар егъэзыпIэ хуэхъуа мэзым къыщIоIэпхъукIри шэшэн мэзым кIуэну йожажьэ, псым зезыгъэтхьэлэжыну кIуа Аслъижаным сабий зэриIэнур зыми къримыгъэщIэн папщIэ. Шужьей зэрыпсэур, Аслъижан и Iуэхур зыIутыр къищIа нэужь, Хьэжумар псалъэ быдэ и шыпхъум ирет шэшэным здишэну, Торнам къуажэм дэс и хэгъэрейм деж щIигъэтIысхьэну, и псалъэри абы егъэзащIэ.
«Къуажэ сходыщIэ» Iыхьэр зытеухуар Хьэжумар шу гуп и гъусэу Жыланцу къызэригъэзэжырщ, цIыхубэр зэхуишэсу щхьэхуит зэрыхъужар зэражриIэрщ. Сыт хуэдизу гъэпщылIакIуэ Лам Кушбийрэ Едыджрэ замыхъунщIами, цIыхубэм яхузэфIэкIащ ахэр ирагъэкIуэтын.
«А махуэм Къубэтэбэжьыр мэгызэ» Iыхьэр зытеухуар Хьэжумаррэ Шужьейрэ зэрызэхуэзэжырщ. А тIум я къалэнт Балъкъ деж пщы Залымхъан зи пашэ полкыр къыщикIыну щIыпIэр эскадроныр Къубэтэбэ деж яшэу тIысыпIэ щащIыну. ЩIалитIыр здэкIуам Шужьейрэ Залымхъанрэ зэхуэзэри зэзэуащ. ТIури уIэгъэ мэхъу, Залымхъани щIопхъуэж. Аслъижан здэщыIэр Хьэжумар Шужьейм хуеIуэтэж, абы ар епIэщIэкIыу кIуэну ежьат, арщхьэкIэ зэкIэ Хьэжумар ар къызэтрегъэувыIэ.
«Бандэкъуэ» Iыхьэм Шужьей, Хьэжумар, Iэпщал сымэ мэз гъуэгукIэ къыздэкIуэжым, Шужьей БандэкъуэкIэ еунэтI. Хьэжумар ар имыгъэкIуэну хэтщ, арщхьэкIэ къедаIуэркъым. Ар щымыхъум, езым ЖыланцукIэ еунэтI. Iэпщалрэ Шужьейрэ БандэкъуэкIэ дохьэ, куэд дэмыкIыуи а тIур абыхэм яхуэзэгъащ.
«Хьэжумар бийм зэрапэщIэхуар» Iыхьэр теухуащ Цацэрэ Темыркъанрэ я зэхущытыкIэм. Ар сыт хуэдэу емылIэлIами, Цацэ абы къыхутегъэхьакъым, нэгъуэщI щауэ иIэти. Абдежым Залымхъан къогубжьри тхьэ еIуэ и шыпхъур абы иримытыну. ИужькIэ Залымхъан деж къыщIыхьа Къермэт Аслъижан теухуауэ бзэгу къыхуехь. Залымхъани псалъэ быдэ ет Аслъижани къигъуэтыжыну, Шужьей и лъапсэри нэщI ищIыну. А псори зэхэзыха Цацэ псынщIэу фитонзехуэ Хьэрис йолъэIу и анэшым ишэну, ауэ абы и мурадыр нэгъуэщIщ - Шужьей къигъуэту зэхихар хуиIуэтэжынырщ, къехъулIэмэ, Шужьей гухэлъ зэрыхуищIыр гуригъэIуэнырщ.
«Зэхъуэжыныгъэ» Iыхьэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Шужьей Едыджхэ я деж макIуэ, гъэпцIагъэкIэ къыдешри къедыгъу. Залымхъан и мурадщ абыкIэ и адэмрэ Хьэжумаррэ къихъуэжыну. ЯпэщIыкIэ Залымхъан зыхигъэзэгъакъым, ауэ иужькIэ арэзы тохъуэ.
«НысащIэмрэ щауэмрэ зэрыгъуэтыжащ» Iыхьэм и гугъу щыщIащ Шужьейрэ Аслъижанрэ зэрызэхуэзэжым. Ар зи фIыгъэр Дулыхьщ, ауэ ар абы къызэришэжар Залымхъан и псалъэкIэщ икIи Шужьей и гупым гъэпцIагъэкIэ къахыхьауэ аращ.
«Хъыджэбзыкхъэ» Iыхьэм тхакIуэм къыщигъэлъэгъуэжыр цIыху бзаджэнаджэ, напэншэ Дулыхьщ. Цацэ махуэм зыгъэпскIакIуэ здэкIуам, Дулыхь абы теуэщ, хъыджэбзыр къидыгъури щIэпхъуэжащ. Ар зи нэгу щIэкIа ТIалэ абы кIэлъыжащ, ауэ ар Дулыхь щыщIэрыхьэм, къызэуэкIри щIалэм сэ къыхиIури щIэпхъуэжащ. ИщIэн къыщыхуэмыгъуэтыжым, ар абы фочкIэ кIэлъыуащ, Дулыхьри занщIэу ехуэхащ. Къэхъуар гущIыхьэ щыхъуауэ, ТIалэ Цацэ кърихьэжьащ, ауэ куэд дэмыкIыу хъыджэбзым и псэр хэкIащ. Ар уэздыгъей гуэрым и лъабжьэм дежи щыщIилъхьэжащ. А махуэм щыщIэдзауэ ТIалэ дежкIэ Бандэкъуэр хъыджэбзыкхъэ хъуащ.
«Бийм и бэракъыр мэпыхьэ» Iыхьэр теухуащ нэхъри къызэщIэплъа зауэ шынагъуэм икIи Налшык ирамыгъэубыдын щхьэкIэ ахэм Iэмал къагъэсэбэпхэм.
«Бий лъэмбым ипкIэу» Iыхьэм Шужьей зэрыхэкIуэдар къыщыгъэлъэгъуащ. А лIы хахуэм и псэр итащ цIыхубэр мамыру псэун папщIэ.
«МэкъумэшыщIэхэм вы щIащIэжащ» кIэух Iыхьэм къыщыдощIэ бгырыс мэкъумэшыщIэхэм я мурадхэр революцэм зэригъэзэщIар, абыхэм я хъуэпсапIэу, зыщIэбэну щыта щIымрэ псымрэ къазэрыIэрыхьар. Ар къэзызэуахэм ящыщщ Хьэжумари. Повестым и кIэухым къыдолъагъу ар правленэм и унафэщIу ягъэувауэ, зэрылъэкIкIэ цIыхубэм защIигъакъуэу, и сэбэп яригъэкIыу зэрыхэтыр.
