Алыфбейм и къежьэкIар

Бгырыс лъэпкъхэм къахэкIа щIэныгъэлI щэджащэхэм ящыщ зыщ адыгэ лъэпкъым и тхыдэм щIыпIэ ин дыдэ щызыубыд Нэгумэ Шорэ. Ар Жыцу псы Iуфэм Iуса адыгэ къуажэ цIыкIум 1794 гъэм къыщалъхуащ. КъызыхэкIар уэркъ унагъуэщ. И сабиигъуэм къуажэм дэт муслъымэн еджапIэм щIотIысхьэ, абы хьэрыпыбзэмрэ къурIэнымрэт зыхурагъаджэр.

ЩIэныгъэм зи нэр къыхуикI ныбжьыщIэм хамэбзэр фIыуэ елъагъу, ар зригъэщIэну ерыщу яужь йохьэ, ныбжькIэ щIалэми, щIэныгъэм и мыхьэнэр пасэу псэкIэ зыхещIэ. Апхуэдэ еджэным хэпщIа щIалэр и адэ Бэчмырзэ иужьыIуэкIэ Дагъыстэным егъакIуэ икIи Эндери къуажэм а зэманым дэта муслъымэн еджапIэм щIегъэтIысхьэ. А еджапIэр зыхуэдэр иджыкIэ нэсу зэхэгъэкIауэ щыткъым, ауэ а зэманым щыIа дин еджапIэхэм ар куэдкIэ ефIэкIыу зэрыщытам шэч хэлъкъым. Абы щыщIэса илъэс зытIущым щIалэ акъылыфIэм, хэт и фIыгъэми, бзищ зрегъащIэ – хьэрыпыбзэр, тыркубзэр, къэжэрыбзэр. ЩIэныгъэфI зыбгъэдэлъу зи хэку къэзыгъэзэжа щIалэм зыпэрыувэн лэжьапIэ игъуэтыркъым, абы къыхэкIкIи, и лъэпкъым и хабзэхэм къемызэгъыщэми, ар къуажэ ефэнды къызэрыгуэкIыу лажьэу щIедзэ. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIи, игу дэмыхьэ апхуэдэ къалэныр абы и пщэ щIыдилъхьэжар и къуажэм еджапIэ къыщызэIуихыну, жылэ сабийхэм щIэныгъэ иритыну зэримурадар арагъэнут.

Зыпэрыува къулыкъур бгъэзэщIэныр зэрымытыншыр къыгурыIуэжами, е бгъэдэлъ щIэныгъэр зэрылъахъшэм гу лъитэжами, Нэгумэм молэ IэнатIэр къегъанэ икIи, сыт хуэдиз шынагъуэхэр пымылъми, къулыкъу игъэзащIэм къемызэгъыщэми, ар урысыдзэм хохьэ, урысхэм ядэлажьэу щIедзэ. ЛIыгъэ, ерыщагъ зэрыхэлъым и щыхьэту, абы ар щIищIар зыщ – урысыбзэр нэсу зригъэщIэн, къэхутэныгъэ  лэжьыгъэ иригъэкIуэкIын щхьэкIэщ.

Зауэ-банэм зи нэ къыхуимыкI, къулыкъу лъагэхэр зимыхъуэпсапIэ адыгэ щIалэм илъэс зытхухым урысыбзэр уэрсэру зрегъащIэ, хэбгъэзыхьмэ, Волжскэ полкым къыхуэкIуэ тхылъымпIэ псори зэрихьэну писару ягъэув икIи а къалэныр щIыхь пылъу илъэс зытIущкIэ абы егъэзащIэ. Псыхуабэ щыщылэжьа илъэсхэм Нэгумэм мурад ин ищIахэр гъэзэщIэным яужь йохьэ. А зэманым цIыхугъэ къыхуэхъуахэм зэратхыжыгъамкIэ, абы анэдэльхубзэм тхыбзэ хузэхелъхьэ, алыфбей егъэхьэзыр, ахэр иухмэ, абы и грамматикэми елэжьыну и мурадщ. А къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я щIыIужкIэ абы художественнэ тхыгъэхэр зэхилъхьэу зэрыщытар и щхьэ течауэ щыжыIащ а зэманым абы цIыхугъэ къыхуэхъуахэм я тхыгъэхэм.

Налшык къыщызэIуаха анэмэт еджапIэм и унафэщIу икIи и егъэджакIуэу Нэгумэ Шорэ 1828 гъэм и хэку къагъэкIуэж. А къулыкъу гугъур абы и пщэ къыдалъхьэныр къызыхэкIар хамэ лъэпкъыбзэ зыкъом абы зэрищIэрт икIи и анэдэлъхубзэм тхыбзэ зэрыхузэригъэпэщарт. И лъэпкъыбзэр еджапIэщIэм щригъэджыным хуэхьэзыр, и нэ къыхуикI щхьэкIэ, сабийхэм яригъэщIэну абы и пщэ къыдалъхьар урысыбзэмрэ тыркубзэмрэт.

Ахъшэ мащIэ дыдэ фIэкIа зытрамыгъэкIуадэ анэмэт еджапIэхэм я лэжьыгъэр нэсу къызэбгъэпэщыным а зэманым гугъуехьышхуэхэр пылъащ, ауэ зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI, зи къару емыблэжу бгъэдэт Нэгумэм, а еджапIэм и лэжьыгъэм нэIуасэ зыхуэзыщIахэм зэратхыжымкIэ, зэман кIэщIым ехъулIэныгъэфIхэр зыIэригъэхьащ: абы щеджэ цIыкIухэр къабзэлъабзэхэт, екIуу хуэпахэт, хъарзынэуи ягъашхэрт, нэхъыщхьэжращи, тыншу, гъэхуауэ урыс тхылъхэм къеджэфу ягъэсахэт.

ЩIэныгъэ нэсыр зи хъуэпсапIэ Нэгумэр I830 гъэм Урысей щыхьэрым нэхъ пасэу къыщызэрагъэпэща Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэм къулыкъу щызыщIэхэр адыгэбзэ иригъэджэну Бытырбыху щрагъэблагъэм, ар занщIэу арэзы тохъуэ, а къалэм зэрынэсуи, сыт хуэдэ гугъуехьхэр пымылъми, гугъэ лъагэ иIахэр гъэзэщIэным яужь йохьэ: урысыбзэм нэхъ куууэ щыгъуазэ зыхуещI, Урысей къэралыгъуэм и тхыдэр щIеджыкI, университетым и егъэджакIуэхэм запещIэри, тыркубзэмрэ къэжэрыбзэмрэ нэхъыфIыжу зрегъащIэ. Абы щыгъуэ зыгъэпIейтея гупсысэхэр игу къигъэкIыжурэ, и лэжьыгъэхэм ящыщ зым абы мыр щитхыжыгъащ: «Къулыкъу щысщIэну Бытырбыху сыкъызэрысу къаруушхуэкIэ си гум къыщызэрыIэтащ грамматикэ стхыну икIи дзэ къулыкъум сыкъыщыдэхуэ зэманхэм урысыбзэмрэ абы и грамматикэмрэ джыным си зэман псори тезгъэкIуадэу щIэздзащ».

Эскадрон ныкъуэм къулыкъу щыщищIа илъэсхэм абы адыгэбзэм и грамматикэм и япэ вариантыр зэхилъхьауи щытащ. Къэхутэныгъэ лэжьыгъэ иригъэкIуэкIхэм я щIыIужкIэ шэч хэлъкъым а илъэсхэм абы урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ куууэ щыгъуазэ зэрызыхуищIами, а лъэпкъым и цIыху пэрыт зыбжанэ ныбжьэгъу къызэрыхуэхъуами. Урысей щыхьэрым илъэситхукIэ къулыкъу щищIа нэужь, Нэгумэ Шорэ 1835 гъэм Кавказым къагъэкIуэж. Тифлис къалэм япэу къыдыхьа адыгэ щIалэр фIэгъэщIэгъуэну куржыхэм я псэукIэм кIэлъоплъ, я ехъулIэныгъэхэм ирогуфIэ, я хабзэ, хьэл-щэнхэм нэIуасэ зыхуещI. И насып кърехьэкIри, къыщыса япэ махуэхэм ар цIыхугъэ хуохъу иужькIэ дэIэпыкъуэгъу, ныбжьэгъу нэсу къыхущIэкI урыс академик Шегрен А.М. Урыс щIэныгъэлIым кърита чэнджэщ тэмэмхэм абы и щыуагъэхэр къыгурагъэIуэж, и лэжьыгъэр иухыным трегъэгушхуэ, абы и зэхэлъхьэкIэ хъуным бгъэдыхьэкIэщIэхэр къыхуегъуэт.

Налшык еджапIэ къыщызэIуахыну пащтыхьым лъэIукIэ зыхуагъазэ, лъэпкъ ныбжьыщIэхэр IэщIагъэ зэхуэмыдэхэм хурагъэджэну Iуэху къеIэт, гъуэгу пхэнж теувэ хэку щIалэгъуалэм ящIэн къыхуагъуэтыну щIолъэIу. Апхуэдэ IэнатIэ хьэлъэр езыхьэкI Нэгумэм и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри зэпигъэуркъым, IэщIыб ищIыркъым. КъызэIуахыну еджапIэм къыщагъэсэбэпыну лъэпкъыбзэм и алыфбейр абы щIэуэ зэхелъхьэ, еш имыщIэу лъэпкъ IуэрыIуатэр зэхуехьэс, и лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэри – «Къэбэрдей грамматикэм и пэщIэдзэ хабзэхэр», «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр», «Къэбэрдей-урыс псалъалъэр» – а илъэс зыщыплIым а щIэныгъэлI гъуэзэджэм етх. КъыдэмыкI щIыкIэ абыхэм урыс щIэныгъэлIхэр хигъэплъэн, я ехъулIэныгъэ-ныкъусаныгъэхэр къригъэхутэн и мураду, Нэгумэр къэрал унафэщIхэм мызэ-мытIэу йолъэIу ЩIэныгъэмкIэ урыс академиеу Бытырбыху дэтым гъуэгупщIэр хущIату ягъэкIуэну. Къагъэгугъэм, къагъэпцIэжурэ зэманыфI дэкIа нэужь, икIэм-икIэжым, ар 1844 гъэм, къулыкъу щищIа Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэм хатхэжри, абы и мылъкукIэ Урысейм и щыхьэрым ягъакIуэ. Игу къыдэмыжу ежьа адыгэ щIэныгъэлIым гъуэгуанэ кIыхьыр хуэшэчакъым икIи и нэ къызыхуикI къалэм зэрынэсу сымаджэ хьэлъэ мэхъу, нэхъыбэу зытекIухьа и лэжьыгъэхэм хигъэплъэным хунэмысуи, ар мэкъуауэгъуэм и 10-м 1844 гъэм дунейм йохыж. И хэку къамышэжуи ар щыщIалъхьэ Бытырбыху пэгъунэгъу Волковэ къуажэм дэта муслъымэныкхъэм. Абы и кхъащхьэр къызэтенакъым.