ГъащIэр цIыхухэмкIэ къегъэлъагъуэ

ТхакIуэ Жаным Борис и прозэм хэлъ хьэлэмэтагъым теухуа зы Iуэхугъуэм дыкъыщытеувыIэнут мы тхыгъэм. Хэти зэрыщыгъуазэщи, зытетхыхь Iуэхур художественнэ образхэмкIэ ди нэгу къыщIигъэувэн папщIэ, тхакIуэм Iэмал зыбжанэ къегъэсэбэп. Зым, псалъэм папщIэ, хъыбарыр иIуатэмэ нэхъ къещтэ. Ауэ адрейхэм яфIэкъабылыр хъыбарыр къэIуэтэныркъым, атIэ ар къэгъэлъэгъуэнырщ. «Псыхьэлыгъуэхэр зэхэхуэжым» повестым и авторым Iэмал зэригъуэткIэ гъащIэр образкIэ къэзыгъэлъагъуэхэм я лъэныкъуэщ. Ари художественнэ Iэзагъым и нэщэнэщ.

Ар нэхъ гугъуми, абы зыпыIуидзыркъым Жанымым. НэгъуэщI зыгуэрми гу лъытапхъэщ. Языныкъуэхэм къафIощI цIыхур фIымэ, абы ныкъусаныгъэ лъэпкъ хэмылъуэ е ар мыщIагъуэмэ, ныкъусаныгъэ фIэкI бгъэдэмлъу. ГъащIэм зэрыщыщытыр нэгъуэщIущ: цIыхур икъукIэ къулейщ, унэмыплъысыну куущ абы и гурыщIэр. Апхуэдэ къулеягъ бгъэдэлъу къыщыгъэлъэгъуэн хуейщ ар литературэми. Абы и лъэныкъуэкIэ гъэщIэгъуэнщ зи гугъу тщIы повестым хэт Биймырзэ и образыр. Ар лэжьакIуэжьщ, гугъуехь щхьэкIэ къикIуэтынукъым, зыхуэлажьэри щIэпсэури зыщ - и къуажэм и фейдэ зыхэлъырщ. Ауэ упкъырыплъыхьыпэмэ, икъукIэ ныкъусаныгъэшхуэ бгъэдэлъщ. ЦIыхуфIщ, лэжьакIуэ хьэлэмэтщ, ауэ абы и зэманыр икIащ – нобэ нэгъуэщI унафэщIщ колхозыр зыхуейр.

Повестым и япэ Iыхьэр теухуащ институтыр къиухыу Налшык къэзыгъэзэж Нажмудин. КъыздэкIуэжым, абы цIыхугъэ къыхуохъу Биймырзэрэ Темботрэ, я деж къэсыжыхукIи ахэр зытепсэлъыхьыр щIы Iуэхурщ. КъэкIуэжа щIалэм и Iыхьлыхэр гуапэу къыIущIащ, уеблэмэ гъунэгъухэри къызэхуэсхэри къехъуэхъуащ. ЕджапIэр къэзыуха Нажмудин щIэхъуэпсырт къуажэм агроному щылэжьэну, ауэ анэм ар къалэм къанэм нэхъ къищтэрт. ЕтIуанэ махуэм министрым и къуэдзэм деж щIыхьа Нажмудин унафэ къыхуащIащ «КъуэкIыпIэ» колхозым агроному кIуэну, Нажмудин и анэри къигъэгугъащ илъэс фIэкIа колхозым щымыIэну.

Лэжьэн щIидзауэ зы махуэ гуэрым щIалэр губгъуэм здрикIуэм, еIэбыхри, щIыгулъ IэмыщIэ къищтащ, икIи занщIэуи игу къэкIыжащ къыздэкIуэжым цIыхугъэ къыхуэхъуа лIитIыр, щIыр Iейуэ жаIэу зэрытхьэусыхар. ИужькIэ ар IущIащ тракторыр зэщIигъанэу щыт хъыджэбзым, сэлам ирихри блэкIащ. ИкIэм щIалэр нэсащ пщыIэм, агроному къызэрагъэкIуари и мурадри абы тесхэм яжриIащ. Зэман дэкIри, бидаркэм ису Нэсрэн ЖьакIи къыIухьэжащ. Абы Нажмудин зэригъэцIыхури, губгъуэм зыплъыхьакIуэ иришэжьащ. Абыхэм иужькIэ къахуозэ Биймырзи. Абы агроном щIалэр къицIыхужри, ней-нейуэрэ къыхуеплъэкIащ.

«Биймырзэ и тхыдэ» Iыхьэр къызэрыщIидзэр Биймырзэрэ Щыхьымрэ я псалъэмакъырщ. Щыхьым къелъытэ Нажмудин лэжьакIуэлIу, абы жиIэхэр Биймырзэ фIэтэмэмкъым.

Биймырзэ гъуэлъыжа щхьэкIэ, жейм езэгъыртэкъым, жэщныкъуэм къэтэджыжауэ и пхъум и сурэтхэр зэпиплъыхьырт. Абы игу къэкIыжащ и щхьэгъусэу щыта Жануэс, и анэр яку къыдыхьэу зыпигъэкIыжар. Жануэс щыкIуэжым псалъэ быдэ итауэ щытащ къуэ яIэ хумэ – Нажмудин, хъыджэбз цIыкIумэ – Асият фIищыну. Жануэс пщIантIэм дэкIыжа нэужь, Биймырзэ ар зэи хуэзакъым, сыт хуэдизрэ къимылъыхъуами.

Илъэс зыбжанэ дэкIауэ Биймырзэ письмо къыIэрыхьащ Жануэсрэ и къуэ цIыкIумрэ бомбэ къатехуэу зэрыхэкIуэдар иту.

Биймырзэ и анэр къыщыхьэри, етIуанэу фыз къригъэшэжат, ауэ ари зыпхъу цIыкIу фIэкI зэдамыгъуэту дунейм ехыжат. Биймырзэ и пхъум Жануэс цIэр фIищыжат, епщIанэ классыр къызэриухыу, ари колхозым щылажьэу щIидзат.

«ЕтIуанэлI» Iыхьэр зытеухуар Жануэс и унагъуэрщ. Ар и шыпхъу Жанзилэт деж къигъэзэжауэ щIалэ цIыкIу иIэу зауэр къэхъеят. А лъэхъэнэм Жануэс пхужымыIэну гугъу ехьащ. Зы пщэдджыжь гуэрым IущIащ уIэгъэу щылъ лIым. Ар Таукъант. Жануэс ар унэм щIишэри, и уIэгъэм еплъащ, махуэ зыбжанэкIи хъужри къэтэджыжащ. Зауэр иуха иужькIэ Таукъан Жануэс и деж къэкIуэрей хъуащ, абы и къуэ Нажмудин цIыкIуи фIыуэ илъэгъуащ, Жануэси гухэлъ хуищIат.

Абы щыгъуэ Таукъан Жануэс къыдэкIуэну елъэIуащ. И къуэм щхьэкIэ Жануэс зыкъомрэ Iэнкунащ, ауэ иужькIэ арэзы тохъуэ. А тIур зэрызэдэпсэуа илъэс тIощIрэ тIум къриубыдэу Жануэс и щхьэгъусэм и псалъэ гуауэ зэхихакъым.

«Мурад инхэр» Iыхьэм зи гугъу щыщIар Нажмудинрэ Лиуанрэ я зэхущытыкIэрщ. Лиуан Ленинград дэт архитектурэ институтым заочнэу щоджэ. А тIур зы лъэхъэнэм зэныбжьэгъуу щытащ, ауэ Лиуан тегузэвыхьырт Жануэс Нажмудин игу ирихь и гугъэу. Ауэ ар ныбжьэгъум къыщищIэм, гухэлъ яку зэрыдэмылъыр, ауэ ныбжьэгъу къудейуэ зэрыщытыр жриIащ. Абы хэту пэшым къыщIыхьащ Лиуан и анэ Данизэт, ахэр игъашхэри, тыкуэным къыщищэхуа лотерейнэ билетитIри зырызу яритащ. Данизэт Нажмудин анэ хуэхъуащ, сыхьэт дапщэм къэмыкIуэжами, ежьэу щыст. ЕтIуанэ махуэм ахэр къотэджри, губгъуэм макIуэ, я лэжьыгъэхэми пэроувэ. Нажмудин и гум ирилъхьар гъэзэщIэным яужь йохьэ.

«Псоми гуныкъуэгъуэ тIэкIу-тIэкIу яIэ хъуащ» Iыхьэм Биймырзэ шыгъушыпсыпIэм хагъэлъ Нажмудин и гупсысэхэм. Биймырзэ хуейщ абы и мурадхэр къызэпыудыну, Iэмал бзаджэхэр абы къыхуегупсыс. ИужькIэ Сусанэ игъусэу ар клубым макIуэ. КъэфэгъуитI блэкIа нэужь, Нажмудин тогушхуэри, Сусанэ къыдеш, ауэ игу зэрырихьыр жриIэну иримыкуурэ къафэр еух. Абдеж Сэфар ахэм къабгъэдохьэ, Сусанэ щIешри, псалъэ жагъуэ къыжреIэ. Къэхъуар зэхигъэкIыну Нажмудин яужь йохьэ, ауэ Сэфар «уимыхьэдэ умыгъей» къыщыжриIэм, я Iуэху зэрихуэжакъым. А пщыхьэщхьэм Сэфар и мурадащ Сусанэ я унэ ишэжыну, ауэ хъыджэбзым имыдэу Жануэсхэ я деж щыIэну къэнащ.

«Iуэху мыублэ блэ хэсщ» Iыхьэр зытеухуар колхоз правленэм и заседанэ зэрекIуэкIарщ. Абы Лиуан къыщыпсэлъа иужькIэ, Нажмудин утыкум кърагъэблагъэ. Абы жиIащ псори зэлъытар щIым зэрелэжьыр зэрыарар, псом япэуи щIым зрикъун псы щIэгъэлъэдэн зэрыхуейр.

Абдежым Биймырзэрэ Сэфаррэ къилъащ. Биймырзэ жиIащ ар Нажмудин пщIыхьэпIэу илъэгъуауэ, икIи бгъэзэщIэну Iэмал имыIэу. Заседанэм и кIэр псалъэмакъышхуэ хъуащ, щызэгурымыIуэм Iэ яIэтын хуей хъуащ. Биймырзэрэ Сэфаррэ я телъхьэхэм фIэкI къэмынэу, Нажмудин жиIамкIэ адрейхэр арэзы хъуащ. Нажмудинрэ Лиуанрэ заседанэм къыщIэкIыжащ, я плIэм зы хьэлъэ гуэр ехуэхам хуэдэу.

«ЗвеноущIэм и пщыIэм» Iыхьэр зытеухуар Нажмудин унэм къыщыпэплъэ Iуэхухэрщ. Къызэрысыжуи пощтзехьэм абы газетрэ зы письморэ кърет. Письмор къэзытхыр и ныбжьэгъу Сережэт. Абы еджэн иуха нэужь, газетым еплъащ. Зэрыджэгуа лотереем и таблицэр тету щилъагъум, щIэпхъуэри, билетхэр къищтащ. Еплъмэ, езы Нажмудин и билетым мотороллер къихьат, Лиуан ейм зыри къихьатэкъым. Данизэт и жагъуэ имыщIын щхьэкIэ, Нажмудин билетхэр зэрихъуэкIри, къэзыхьар Лиуан и билетырауэ ищIащ. ЩIалэр шхэри губгъуэм занщIэу дэкIыжащ.

Нэсрэн ЖьакIэ Нажмудин къыщыхуэзам къыжриIащ звеноущIэм пашэ хуэгъэувын зэрыхуейр. Сусанэ къагъэлъэгъуати, зихъунщIащ, ауэ псоми я унафэр ямыгъэзэщIэн хузэфIэкIакъым.

«Нэдым и щхьэр умытIатауэ, илъыр зыхуэдэр пщIэркъым» Iыхьэм зи гугъу щыщIар Сэфар Сусанэ бзаджагъэкIэ къызэришарщ.

Сэфар хуэщIати, и хьэгъуэлIыгъуэр икъукIэ зэпэщу екIуэкIащ, ауэ Сусанэ зэрынэщхъейт. Зэрызэрышэрэ мазэ бжыгъэхэр дэкIа щхьэкIэ, Сэфар Сусанэ и IэнатIэм пэригъэувэжыртэкъым. Сусанэ и лэжьэгъухэри къакIуэри къелъэIуащ, ауэ Сэфар щимыгъэкIуэжым, ар абы емыдэIуэххэу и щыгъынхэр зэщIикъуэри, Лиуан сымэ ящIыгъуу къыдэкIыжащ.

«УзымыгъакIуэм уигъажэрэ?» Iыхьэм Нажмудинрэ Лиуанрэ я билет зэхэзэрыхьахэр зэхахыж, Лиуан и билетым и номерыр и документым тетхауэ къыщIэкIри, тыншу къыгурыIуащ текIуа билетыр Нажмудин зэрейр. А тIур зэгъусэу моторолерымкIэ губгъуэм дэкIащ зэрынэсуи ахэр хуэзащ Биймырзэ. ЗанщIэуи абы кIиин щIидзащ, къэнэжа зэманым, гектар щихыр зэрамыгъэзэщIэжыфынум папщIэ.

Ауэ Нажмудин сымэ хьэзырт яхузэфIэкI псори ящIэну, и зэманым хьэзыр хъун папщIэ. Ауэ Биймырзэ зыхуейр арыххэти, и макъ къызэрихькIэ хъущIэрт.

«Зы мыщхьэпэр щиухым, нэгъуэщI къокъуокI» Iыхьэм Сусанэрэ Жануэсэрэ кIуэри правленэм сведенэхэр къыIахащ икIи, къызэрыщIэкIымкIэ, ахэр фIыуэ къыкIэрыхурт. ХъыджэбзитIыр Биймырзэ елъэIури, махуэ зыбжанэ щIрагъэгъужащ. А махуэм ахэр зы дакъикъи увыIакъым. Жануэс жэщым къызэригупсысауэ, ахэм зы тракторымкIэ вэуэ, вагъэри ягъэщэбэжу икIи жылэри трасэурэ псынщIэу яухащ, пщыхьэщхьэми загъэпсэхуну ежьэжахэщ.

«Псыхьэлыгъуэхэр зэхэхуэжым» Iыхьэм дыкъыщоджэр Нажмудин и унэ къэкIуэжауэ и адэ-анэм здэкIуа къуажэм щищIа, щилэжьа псори яхуиIуэтэжу. Нажмудин и адэ сымаджэу хэлъым жриIэжащ и гум илъа мурадым и Iэр зэрытехуэр. Ар зэхэзыха адэри арэзы хъуащ. Нэху щыри и адэ сымаджэри игу къеуапэурэ, Нажмудин ежьэжащ, щIэх-щIэхыурэ къалъыгъуэзэну и анэр быдэу къигъэгугъэри.

«ПкъоужьитIым я зэхуакум» Iыхьэм псори къетIысэкIауэ ягъэбелджылы адэкIэ Iуэхур лэжьа зэрыхъунур. Псори зэплъ схемэм Биймырзи къызэрекIуэтэлIар Нажмудин и гуапэ хъуащ. Ахэр зэгурыIуащ я къару зэхалъхьэу зэдэлэжьэну, псыр здынэмыс щымыIэу ягъэжэну.