ЗэрызэщIэцIууэр дэркIэ Iэмалщ

Астрономхэм мы лъэхъэнэм къызэралъытэмкIэ, мащэ кIыфIхэр зищIысыр IэщIыхьар къэзымыутIыпщыж, и зэхэгъэувэкIэмкIи зэманыр зэрыщызэкIэлъыгъэкIуамкIи зыми емыщхь къэщIыгъэ шынагъуэщ. ЗришалIэм икIи зыщIилъафэм щыщ гуэри къызэрыIэщIэмыкIыжыфым къинэмыщIауэ, нэхур зезыхьэ фотон закъуи къызэрыпхымыкIыжыфым и зэранкIэ, дызытепсэлъыхь къэщIыгъэхэм зыщаудыгъури къэхутэгъуейщ. 

Уахэм щызэрызехьэ пкъыгъуэхэм ящыщу гъунэгъу яхуэхъухэр зэрызыщIашэм къыхэкIыу, мащэ кIыфIхэр кIуэ пэтми нэхъ иныж хъууэрэ екIуэкIыфынущ, япкърылъ пцIэм и Iувагъ-куэдагъым хэхъуэ зэпыту.

Хьэрш иныщэу пэщIэдзи кIэухи зыдамылъагъум «бэлэрыгъауэ» екIуалIэ дэтхэнэри щызыубыд, къэзыутIыпщыжыну «зигу къэмыкI» къэщIыгъэ гуихыр языныкъуэ щIэныгъэлIхэм хуагъадэ «зомби» жыхуаIэ гъуэбжэгъуэщ шынагъуэм.

 

 

Мащэ кIыфIым «хутыкъуауэ» бгъэдыхьа вагъуэм и зэпкърыщэщыкIэр зищIысыр астрофизикхэм иджыблагъэ зрагъэлъэгъуащ. 

ЩIы Хъурейм нэхъ ин дыдэу къыщабж телескопхэр къагъэщхьэпэкIэрэ, хэгъэгу зыбжанэм я еджагъэшхуэхэр, зы пIалъэм къитIасэу зэуэ щыхьэт зэдытехъуащ абы ипэкIэ зэи гу зылъамыта къэхъукъащIэ гъэщIэгъуэныр теорием зэрыщаубзыхуам зэрыхуэкIуэм – гъуэдыдж кIэуфIыцIым бгъэдэхута вагъуэр гузэвэгъуэу зэщикъузэжу, и гъащIэм кIэ зэригъуэтар «зыхригъэщIа» нэхъей, зэщIэпщIыпщIэ бзий нурыбэ къызэрыхиутIыпщыкIым. 

Астрофизикэм зэрыщаубзыхуащи, мащэ кIыфIым зэрызыщIишэ и гравитацэм къыкъуэкI къару емылыджырщ гъунэгъуу бгъэдыхьэ псори зыщIэзылъафэр, абы къыдэкIуэуи зэпкърызытхъыпэр. 

Мащэ кIыфIым зыщIиша вагъуэм и кIуэдыжыкIам европей ипщэ обсерваторием и телескоп нэхъ лъэщхэмкIэ мазиплIым къриубыдэу кIэлъыплъа еджагъэшхуэхэм зэрыжаIэмкIэ, зи уахътыр абдежым къыщызыуха уафэщI зэщIэпщIыпщIар и гуащIагъэкIи, и инагъкIи ди Дыгъэм хуэдэнт. 

А «лъагъуэм» иригъуазэу, ультрафиолет, оптикэ, рентген, радио диапазонхэмкIэ зэгъэкIуауэ икIи зыубгъуауэ къызэрагъэпэща кIэлъыплъыныгъэхэм япкъ иткIэ, астрофизикхэм иджыщ япэу я фIэщ щыхъуар, мащэ кIыфIым и къару иныщэр къигъэщхьэпэу вагъуэ зэщIэпщIыпщIэм къыкIэрифыщIыкIа пыдзахуэхэм нур зэщIэлыдэ иныщэхэр зэман кIыхькIэ къызэрыпхивым. ИкIи, вагъуэ тпыIудзам и бзэхыкIэм теплъахэм зэрагъэувымкIэ, и хьэлъагъым хуэдэ мелуан бжыгъэкIэ нэхъыбэж къэзышэч мащэ кIыфIым ар щызыщIишэм, абы къызэрымыкIуэу фIэкIуэдащ езым и пкъым и Iыхьэ ныкъуэм нэблагъэр.

Уеблэмэ, еджагъэшхуэхэм зэрагъэувымкIэ, ЩIы Хъурейм хьэршым зыщигъазэ и щIыпIэм деж къыщыщIэдзауэ, нэхум зэрызидзым тещIыхьауэ илъэс мелуан 215-кIэ тпэIэщIэ Эридан вагъуэ зэрыбыным хиубыдэ, астрофизикхэм AT2019qiz нагъыщэр зрата галактикэ «зэкIуэцIышыхьам» кIэралъэгъуам ещхьхэращ фIыуэ тпэжыжьэ галактикэхэм якухэм зыщызыгъэпщкIуа «мащэ кIыфIхэр» зэрытымрэ абыхэм гъунэгъуу ябгъэдыхьэ уафэщIхэм я зэпкърыхукIэр зищIысымрэ зэрызэхэбгъэкIыфыну бгъэдыхьэкIэ закъуэу щыIэри. 

 

 

Астрономхэм я къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэм ятетхыхьыж сайтхэм зэрызэбграгъэхамкIэ, Шыхулъагъуэ (Млечный путь) галактикэм ику дыдэм хуэзэу япон щIэныгъэлIхэм къыщахутащ абы ипэкIэ зыщымыгъуазэу къекIуэкIа пкъыгъуэ абрагъуэ. 

КIэлъыгъуэзахэм гу лъатащ уахэм гъуэз зэмыщхьхэу щызэрызехьэ пкъыгъуэ Iэрамэхэм ящыщу, Шыхулъагъуэ галактикэм и кум щызэтрихьахэм щIэныгъэм зэригъэувауэ зэрызыщамыгъазэм. Астрофизикхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, а Iуэхугъуэр и щыхьэтщ зыблезыгъэхыну хущIэкъу дэтхэнэри «думпу» икIи здэкIуар къахуэмыщIэу зэуэзэпсэу зыщIэзышэ, хьэлъагъэ ин дыдэ зезыхьэ нэрымылъагъу мащэ кIыфIхэм я зым а щIыпIэм зэрызыщигъэпщкIуам. 

Абы ипэкIэ, астрономхэр махуэ бжыгъэкIэ кIэлъыгъуэзащ Шыхулъагъуэ галактикэм и кум уащхъуэдэмыщхъуэу зыщызыгъазэ гъуэзыпшэхэм я зэрызехьэкIэм. Абыхэм я зыр «къудамищу» зэхэухуэнащи, япэм и зыгъэкIэрэхъуэкIэр адрейхэм ейм нэхърэ куэдкIэ нэхъ псынщIэщ. А Iуэхугъуэм и щхьэусыгъуэу къалъытари а Iыхьэр «и щхьэ хуимытыжу» мащэ кIыфIым зэрызыщIишэрщ.

Хьэршым зыщызыгъэпщкIуа мыпхуэдэ нэрымылъагъу пкъыгъуэ иныщэхэр, къашэч и лъэныкъуэкIэ, лъэпкъыгъуэ зыбжанэу зэщхьэщокI. Псалъэм и хьэтыркIэ, абыхэм яхэбгъуэтэнущ ди планетэр зыдэгъуэгурыкIуэ вагъуэ жьэражьэм нэхърэ хуэдэ 62-кIэ фIэкIа мынэхъ ин «цIыкIужьейхэри», ди Дыгъэм нэхърэ минищэ бжыгъэкIэ нэхъ хьэлъэ, къызэрымыкIуэу зэхэгуэжа мащэ кIыфIыжьхэри. Шыхулъагъуэм и кум къыщалъэгъуар курыт хьэлъагъэ зыбгъэдэлъщ. 

 

 

Астрофизикхэм уахэм гу зыщылъата къэщIыгъэхэм ящыщу я нэхъ шынагъуэ дыдэу мы зэманым къабжар квази-вагъуэкIэ зэджэхэрщ («квази» - латин псалъэщ, «ещхь» жыхуиIэщ). Мыхэр, я зэпрыупIэр куэдкIэ нэхъ жьгъей пэтми, нурыбэу къахэцIуукIымкIи гуащIагъэ ин дыдэ зэрабгъэдэлъымкIи адрей вагъуэхэм хуамыгъадэ къэщIыгъэщ. ИпэжыпIэкIэ, я къэунэхукIэри зэхэлъыкIэри зыхуэдэр еджагъэшхуэхэм нобэр къыздэсми нэгъэсауэ яхузэхэгъэкIакъым. Аращ а пкъыгъуэхэм, вагъуэ иныщэхэм хуагъадэу зэщIэцIууэхэм, квази-вагъуэкIэ щIеджэри. 

Мы пкъыгъуэ абрагъуэхэм къыщхьэщыкIыныгъэ нэхъыщхьэу далъэгъуахэм ящыщщ ахэр, зэрытпэжыжьэ и лъэныкъуэкIэ, хьэршым и къуапэ пхыдзам зэрыщыIэри. Квазархэм къызыпхадз цIугъэнэр ди деж къэблэгъэпэным илъэс мелард бжыгъэ ехь. АтIэми, уи акъыл зэрыхуэкIуэмкIэ, зи нэхур, гъуэгуанэшхуэ къызэринэкIыу, дызэрыт зэманым къэзышэсыфа квази-вагъуэхэм ящыщ гуэрхэр мы лъэхъэнэм «псэужкъым», е, нэхъ мащIэрауэ, я «шыфэлIыфэм» къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу зихъуэжащ. 

Астрономхэм зэрагъэувымкIэ, квазархэр апхуэдизу зэщIэзыгъэлыдэр я лъабжьэм щIэзэрыхьа, гъунэгъуу бгъэдыхьэ дэтхэнэри думпу зыгъэбзэх, зыщIэзышэ мащэ кIыфIхэрщ. И Iэшэлъашэм щызэрызехьэхэр хуабжьагъэшхуэ яритрэ ирихужьэжу, IэмалыншагъэкIэ щызэжьэхигъэуэжу щызэхиубэжкIэ, я зэхуакум «хъуаскIэ» иныщэ къызэрымыкIуэхэр къызэрыдидзри нэрылъагъущ.  

Еджагъэшхуэхэм зи гугъу тщIы квазархэм я нэхъ абрагъуэу мы лъэхъэнэм гу зылъатар S5-0014+81 нагъыщэ зрагъэгъуэтарщ. ЗэрытрагъэчыныхьымкIи, абы къигъэщIащ илъэс мелард 12-м нэблагъэ. И кIуэцIым зыщызыудыгъуа мащэ кIыфIыр, уи нэгу къыщIэбгъэхьэнкIэ фIэщщIыгъуейуэ, ди Дыгъэм и хьэлъагъым нэхърэ хуэдэ мелард 42-кIэ нэхъыбэщ! Астрономхэм зэрагъэувымкIэ, зы щIыпIэм «лъэданэ зыщизыгъанэ» къэщIыгъэм дежкIэ ар къызэрымыкIуэу куэдыщэщ. Нэхъ телъыджэжыр аращи, зытепсэлъыхь квазарым зэгуэр (абы гу щылъатар иджыщи) къызыпхивауэ щыта нурым и зэщIэцIуукIэр вагъуэ «къызэрыгуэкI» триллион 300-м зэгъусэу къызыпхадзым хуэдизщ, е нэгъуэщIу къэдгъэлъагъуэмэ, ди Шыхулъагъуэм зэрыщыту къыпкърыпсыкI нэхум нэхърэ мин 25-кIэ нэхъыбэщ. 

АтIэми, а псори къызыхэкIыжыр зыщ: S5-0014+81 квазарым деж зыщызыгъэпщкIуа мащэ кIыфIым зы илъэсым къитIасэу, псори зэхэту, ди Дыгъэм и хьэлъагъым нэхърэ хуэдэ мини 4-кIэ нэхъыбэ къэзышэчыфын пкъыгъуэхэр (дэнэкIэ щызэхуимыхьэсами) зэрызыщIишэрщ.