И фэеплъыр ямыгъэкIуэду

Вовчок Маркэ и цIэр зезыхьэ унэ-музейм щIэх-щIэхыурэ щIыналъэм и литературэ гъащIэм деж мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэхэр къыщызэрагъэпэщ. Апхуэдэу абы иджыблагъэ щызэхэтащ музейм зи цIэр зэрихьэ тхакIуэм и литературэ гуащIэмрэ и гъащIэ гъуэгумрэ ягу къыщагъэкIыж пшыхь дахэ.

КъБР-м и Лъэпкъ музейм и къудамэу щыт IуэхущIапIэм цIыхум гукъинэж щыхъун жэрдэмхэр къыщыхамылъхьэу, пэхуэщIэ гъэщIэгъуэнхэр щыдамыхыу зы илъэс щIагъуи дэкIыркъым. Вилинская Марие (аращ Вовчок Маркэ цIэ лейр зезыхьэу щыта тхакIуэм и цIэ дыдэр) и фэеплъу иджыблагъэ зэхэта пшыхьым кърихьэлIащ абы и къалэмыпэ къыщIэкIа тхыгъэхэр зыфIэгъэщIэгъуэн, и гъащIэ гъуэгуанэр гъэсэпэтхыдэу къэзылъытэ тхылъеджэхэр, лъэпкъ интеллигенцэм щыщхэр, ди щIыналъэм зыплъыхьакIуэ къэкIуауэ зызыгъэпсэхуу щыIэхэр.

Хабзэ зэрыхъуауэ, Вовчок Маркэ и фэеплъыр щагъэлъапIэ махуэм унэ-музейм и пщIантIэм дэт и кхъащхьэм удз гъэгъахэр тралъхьэ, усэеджэхэр щрагъэкIуэкI, уэршэрхэр къыщызэрагъэпэщ. «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэм ягу къэдгъэкIыжынщи, Вилинская Марие Орел щIыналъэм къыщалъхуащ, ауэ и иужьрей илъэситIыр ди лъахэм щихьащ, мыбдежи дунейм щехыжащ. Арыххэуи, зэгуэр зи IэдакъэщIэкIхэр къэралышхуэм щызэIэпахыу щыта тхакIуэм щIыналъэхэр зэпещIэ, лъэпкъ щэнхабзэ зыбжанэ гъунэгъу зэхуещI.

Вовчок Маркэ и цIэр зэрихьэу дунейм тетыр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ музейм и закъуэщ. Абы къыхэкIыу, мыбдежщ тхакIуэм и литературэ щIэиныр нэхъыбэу щызэхуэхьэсар, и мылъкур хъума щыхъуар. Вилинская Марие и тхыгъэхэр фIыуэ зылъагъухэм Iэмал яIэщ абы хамэ къэралхэм щыщ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр щызэридзэкIым, зытелэжьыхьа и Iэрытххэр зрагъэлъагъуну, лэжьыгъэм жэщи махуи имыIэу епхауэ зэрыщытар къызытещ дэфтэрхэм щыгъуазэ зыхуащIыну.

Вовчок Маркэ къикIуа гъащIэ гъуэгуанэм пшыхьым къекIуэлIахэм дахэу къахутепсэлъыхьащ КъБР-м и Лъэпкъ музейм и унафэщIым и къуэдзэ Хьэщэ Иринэ, унэ-музейм и унафэщI Лэжьэрей Энессэ, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым и профессор, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье сымэ. ЗэIущIэм хэтащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Мизиев Iэубэчыр, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Котляровэ Марие, тхакIуэ Лыкъуэжь Залинэ, нэгъуэщIхэри.

– Вилинская Марие дунейм зэрехыжрэ илъэси I20-м нызэрыхьэсащ. БлэкIа илъэс бжыгъэхэм уащыхуеплъэкIыжкIэ, умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым тхакIуэм хуащIа лъагъуныгъэр зэрымыкIуасэм, абы и IэдакъэщIэкIхэм щIэупщIэ зэраIэм. Сыт ар къызыхэкIыр? Псом япэрауэ, Вилинскэм и IэдакъэщIэкIхэр дунейм къытехьэныр ди цIыхухэр тхылъыр щаIэпэгъу лъэхъэнэм хиубыдащ. Псалъэ щIэщыгъуэм хуэлIэ, гупсысэщIэхэр къэзылъыхъуэ, гъащIэмрэ щыIэныгъэмрэ я IуэхукIэ цIыхубз еплъыкIэр зыфIэгъэщIэгъуэн тхылъеджэхэм Вилинскэм и тхыгъэхэр щаIэщIыхьэкIэ, псэхэлъхьэжым хуэдэу ялъэIэсырт. Лъагъуныгъэр зищIысым, хуитыныгъэм къикIым, цIыхугъэр зыхуэдэм теухуауэ Вилинскэм къиIуатэ гупсысэхэр зыми ещхьтэкъым, уаузэщIырт. ЕтIуанэрауэ, тхакIуэр къызыхыхьа кавказ дунейр езыр хьэлэмэт дыдэу зэIущат – хабзэр щытепщэрт, цIыхухъу унафэр ищхьэкIэ къакIуэрт, цIыху зэхущытыкIэхэр зэрыщыту мардэ пыухыкIахэм тетт. Вилинскэм зыхищIащ икIи къыгурыIуащ а щытыкIэр. Ар псэукIэ лIэужьыгъуэу зэрыщытыр, ар гъэпудын зэрыхуэмейр, ауэ ебгъэфIакIуэ хъун хэтмэ, сакъыу а къалэным иужь зэрихьапхъэр фIыуэ къыгурыIуэрт. ПсэлъэкIэм хуэшэрыуэ цIыхубз тхакIуэм хузэфIэкIащ гъащIэм хэплъхьэ хъуну зэхъуэкIыныгъэхэр къемыузу зэрыпхыбгъэкIыфынур, жылагъуэм дахэу къызэребгъэщтэфынур. Пагагъэ зицIэ зыхэмылъ цIыхубз тхакIуэр цIыхубэм гурэ псэкIэ япэгъунэгъути, и гузыхэщIэхэр, и хъуапсэхэр, и гугъапIэхэр зэхищIыкIырт, ар тхылъымпIэми тригъэзэгъэжыфырт. Арыххэуи, цIыху хъуапсэм и джакIуэ хъуащ Вилинскэр, аращ ар фIыуэ щIалъэгъуари, и тхыгъэхэр зэIэпахыу нобэм нэс къэзыхьэсари. Вилинская Марие и тхылъ къыдэкIауэ тыкуэнхэм махуэ бжыгъэ нэхъыбэ щытелъ къэхъуакъым. А тхылъхэр зыIэрыхьауэ щытахэр нобэ анэшхуэ хъужащ, икIи, ар къыхэгъэщын хуейщ, абыхэм къраджыкIа тхыгъэхэм къахуигъэуша гурыщIэхэр щIэблэм деж нахьэсыфащ, а щIыкIэм тетуи, тхакIуэм и цIэмрэ и фэеплъымрэ мыкIуэдыжу къызэтранащ, – жиIащ Хьэщэ Иринэ.

КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэ Мизиев Iэубэчыр и къэпсэлъэныгъэр триухуащ Вовчок  и унэ-музейр зэгъэпэщыжыным и IуэхукIэ гупсысэ пыухыкIахэр зэрыщыIэр, абы гъэлъэгъуапIэ къыпащIыхьыну зэрамурадыр.

– Мы лъэхъэнэм ирихьэлIэу унэм иращIылIэну зэзыгъэпэщыж лэжьыгъэхэр къызэщIэзыкъуэ пэхуэщIэр хьэзыр хъуащ, зыхуэныкъуэну тхылъымпIэхэр псори зэхалъхьащ. Ухуэныгъэхэр 2027 гъэм ирагъэжьэнущ. Дэ къыдгуроIуэ мы хэщIапIэм ди щIыналъэм и литературэ гъащIэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр икIи дыхущIэкъунущ и пщIэр зэрыдмыгъэкIуэдыным, нэхъ иныжу къызэрытIэтыным. Мы гъэр Урысейм щыпсэу лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсщ. Вовчок Маркэ и щIэиным лъэпкъхэр зэрешалIэ. Абы къыхэкIыу, тхакIуэм и фэеплъыр нэхъри къыщIыхэдгъэщын щхьэусыгъуэ дахэхэр диIэщ, – жиIащ Мизиев Iэубэчыр.

Котляровэ Марие къыхигъэщащ зи унафэщI тхылъ тедзапIэм «Вовчок Маркэ и иужьрей щхьэегъэзыпIэ» фIэщыгъэр зрата тхылъыр къызэрыщыдэкIар. Абы щызэхуэхьэсащ тхакIуэм и художественнэ тхыгъэхэр, зэдзэкIыгъэхэр, Налшык къалэм щигъэкIуа и иужьрей илъэсхэр къызыхэщыж дэфтэрхэр, нэгъуэщIхэри. Къапщтэмэ, тхакIуэм и литературэ щIэиныр щызэхуэхьэсауэ иужьрей илъэсхэм дунейм къытехьар а зы тхылъырщ.

Лыкъуэжь Залинэ дэзыхьэхыр таурыхъхэрщ, абыхэм я зэфIэкIхэр къызэригъэIурыщIэнуми хущIокъу. Апхуэдэу ар къызэхуэсахэм яхутепсэлъыхьащ Вилинская Марие социальнэ мыхьэнэ зыщIилъхьа и литературэ таурыхъхэр къызэрыщыхъум, цIыху щхьэхуэхэм ятеухуауэ итха очеркхэр зэрызыхищIэм. «Къыхэгъэщын хуейщ сыт хуэдэ и тхыгъэми хуэдэу, таурыхъхэм курых яхуэхъур цIыхуу зэрыщытыр. ЦIыхур, абы къидгъэкIыну дызыхуей мыхьэнэ псори къызэщIиубыдэу, зыхэмыт гъащIэр купщIэншэщ, теплъэншэщ, мыхьэнэншэщ. Вилинскэм цIыхур фIыуэ елъагъури, а лъагъуныгъэмкIэщ дунейр зэтес зэрищIри, аращ абы и тхыгъэхэм щIагъыбзэу ящIилъхьэри», – жиIащ Лыкъуэжьым.

ТхакIуэм къыщIэна хьэпшыпхэмрэ Iэрытххэмрэ сакъыу щахъумэ музей-унэм мы зэIущIэм къыщыIуащ Вилинскэм «Насып Iыхьищ», «Марусэ», «Урыс гъащIэм щыщ теплъэгъуэхэр» тхыгъэхэм къыхаха едзыгъуэхэр. Апхуэдэу къыщыIуащ Щомахуэ Амырхъан, Гуртуев Берд, Шевченкэ Тарас я усэхэр, абыхэм я псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр. Пшыхьым къриубыдэу УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хэт ДыщэкI Мурат и IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ купщIафIэри екIуэкIащ.

Вовчок Маркэ дихьэхырт Кавказым и щIыуэпсым, фIыуэ илъагъурт абы щыпсэу цIыхухэр, игъэщIагъуэрт лъэпкъхэм къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэр. ГурыщIэ дахэ зыхуищIа щIыналъэм абы и къалэмыпэ къыщIэкIа тхыгъэ зыбжанэ триухуащ, дызыхуиущийри зы Iуэхущ – мы дунейр зыгъэдахэр лъагъуныгъэрщ, зыIэтыр цIыхугъэрщ, зыгъэфIэрафIэр ныбжьэгъугъэрщ. Гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ апхуэдэ макъамэ дахэ къызыщIэIукI литературэ хъугъуэфIыгъуэр кIуэдыжынкIэ Iэмал иIэкъым, ди лъахэр фIыуэ зылъэгъуа цIыхубз тхакIуэм и цIэри тщыгъупщэ хъунукъым.