Кинохэм я жэщ

Къэбэрдей-Балъкъэрыр хэтащ «Кинохэм я жэщ» 11-нэ урысейпсо Iуэхум. Ар къызэрагъэпэщащ Урысей кином и махуэм ирихьэлIэу. 
Мы Iуэхум хэтащ Урысейм и щIыналъэ псори, хамэ къэрал утыкухэри къызэщIиубыдэу: Урысейм и кинематографием и махуэшхуэм зэкъуигъэуващ къэралым и щIыпIэ 89-м и утыку мини 5-м щIигъу, дуней псом и щIыналъэ 60-м я киногъэлъэгъуапIэхэр. 
Республикэм исхэмрэ ди хьэщIэхэмрэ къыхузэрагъэпэщащ щэнхабзэ-нэгузыужь программэ гъэщIэгъуэн. Киногъэлъэгъуэныгъэхэм къадэкIуэу, утыку зэмылIэужьыгъуэхэм щекIуэкIащ гъэлъэгъуэныгъэхэр, концертхэр, мастер-классхэр, викторинэхэр. Абы хыхьэу зрагъэплъахэм ящыщщ «Чебурашка-2», «Буратино» мульфильмхэр, «Ангелы Ладоги» тхыдэ драмэр, «Малыш» фильмыр.
Киногъэлъэгъуэныгъэхэр щекIуэкIащ республикэм и щIыналъэ зыбжанэм. Апхуэдэщ Налшык и «Кругозор», «Форум» кинотеатрхэр, Май, Бахъсэн къалэхэм, Анзорей, Арщыдан, Къэрэгъэш къуажэхэм щыIэ гъэлъэгъуапIэхэр. 
Кином и махуэр гъэлъэпIэным и тхыдэ дахэр ди къэралым щыщIедзэ 1917 гъэм къэхъуа Октябрь революцэм иужькIэ. 1919 гъэм шыщхьэуIум и 27-м къэралым кином зыщрагъэужьыным и IуэхукIэ ЦIыхубэ комиссархэм я Советым и Декретыр къыдэкIауэ щытащ. Абы щегъэжьауэ сурэт, кинематографие промышленностымрэ сатумрэ Луначарский Анатолэ зи унафэщI ЦIыхубэ комиссариатым и нэIэм щIэт хъуащ. А махуэр Совет кином и махуэшхуэу ягъэуващ, иужькIэ Урысей кином и махуэ хъуащ. 
Кином и зэхэублакIуэу къалъытэ Люмьер зэкъуэшхэр. Абыхэм я япэ киносеансыр 1895 гъэм Париж и Капуцинок бульварым щекIуэкIащ. Урысейм япэ фильмыр 1908 гъэм жэпуэгъуэм и 15-м щагъэлъэгъуащ. Ар режиссер Ромашков Владимир Разин Степан теухуа «Из-за острова на стрежень» цIыхубэ уэрэдым къытрищIыкIа «Понизовая вольница» фильмырщ. Ар зэрекIуэкIыр дакъикъитху къудейт. Совет, дунейпсо кинематографхэм я дыщэ фондым хагъэхьа япэ художественнэ фильмхэм ящыщщ «Броненосец Потемкин» фильмыр. 1926 гъэм къыдэкIа а фильм цIэрыIуэр Эзенштейн Сергей и лэжьыгъэщ. 1934 гъэм трахауэ щытащ куэдым фIыуэ ялъэгъуа «Чапаев» фильмыр. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Москва япэу щекIуэкIа дунейпсо кинофестивалым а фильмым япэ саугъэтыр къыщыхуагъэфэщащ. Абы лъандэрэ кином Урысейм зыщиужьащ, дуней псом щекIуэкIым зыкIи къыкIэрымыхуу. ЦIыхухэм я гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ кинофильмхэм мыхьэнэшхуэ ирату щытащ. Я жанркIэ фильмхэр зэщхьэщокI: щIэныгъэ, документальнэ, публицистическэ, художественнэ. 
Иужьрей илъэсхэм дуней псом кинофестиваль зыбжанэ щекIуэкI хъуащ: «Оскар», Москва и дунейпсо кинофестиваль, Канны щIыпIэм къыщызэрагъэпэщ «Золотая пальмовая ветвь», Венецием и дунейпсо кинофестиваль, «Берлинале», нэгъуэщIхэри. Урысейми кином теухуа зэхуэсышхуэхэр, фестиваль гъэщIэгъуэнхэр щокIуэкI. 
КъыжыIапхъэщ, 2016 гъэр Кином и илъэсу Урысейм зэрыщагъэувам хыхьэу, а унэтIыныгъэм гулъытэ хэха къэралым и щIыналъэхэм зэрыщыхуащIар ди нэгу зэрыщIэкIар, ди республикэм и музейхэм гъэлъэгъуэныгъэхэр, фестивалхэр зэрыщекIуэкIар. Апхуэдэщ, КъБР-м и Лъэпкъ, Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейхэм щекIуэкIа выставкэхэр. Лъэпкъ музейм утыку къыщрахьат IуэхущIапIэм и фондым щахъумэ, видеонэтынхэр зэрагъэхьэзыр, кинохэр зэрытрах, газетхэмрэ журналхэмрэ къызэрыдагъэкI Iэмэпсымэхэр, сурэттеххэр. Лъэпкъ музейм и бжэIупэм щагъэува телеэкранымкIэ къызэхуэсахэр ирагъэплъащ «Человек с бульвара Капуцинов» фильмым, Урысейм кинор къызэрыщыунэхуам, абы и тхыдэм, къикIуа гъуэгуанэм, зэрызиужьам теухуар. Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейм щекIуэкIа апхуэдэ гъэлъэгъуэныгъэм кърихьэлIахэм Iэмал яIащ «Неподдающиеся» фильмым еплъыну. 
Кином и илъэсым хыхьэу, УФ-м и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм и секретарь, Урысейм кинематографие щIэныгъэхэмрэ гъуазджэхэмкIэ и академием и академик Новожилов Сергей Налшык къалэм щригъэкIуэкIащ «Налшык-20I6» япэ дунейпсо кинофестивалыр. Урыс кинематографием и вагъуэхэр, республикэпсо, урысейпсо, дунейпсо киногъуазджэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа, хамэ къэралхэм къикIа хьэщIэхэр, режиссёрхэр, актёрхэр, продюсерхэр, сценаристхэр зыхэта а зэхыхьэшхуэр Кавказ Ищхъэрэм и дунейпсо щэнхабзэ кинофестиваль нэхъыщхьэ хъуащ. Абы зыкърагъэхьэлIат РСФСР-м щIыхь зиIэ и артистхэу, УФ-м и цIыхубэ артистхэу Ливанов Аристархрэ Прыгунов Леврэ, УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ Яковлевэ Маринэ, СССР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Шевчук Иринэ, театрымрэ киномрэ я артистхэу Макеевэ Анастасие, Гимадеев Наил, Колосов Максим, Залакс Эдийс (Латвие) сымэ, нэгъуэщIхэми.
Адыгэм и мащIэкъым зэрыгушхуэ, зи цIэ жыжьэ Iуа артист гъуэзэджэхэр. Апхуэдэхэщ КIуэкIуэ Тамарэ, Черинэ (Шэмырзэ) Людмилэ, Шорай Туркъан, IэхъуэджакIуэ Лие, Жэман Iэминэ, нэгъуэщIхэри. А бзылъхугъэхэм я джэгукIэр, я лэжьыгъэхэм я фIагъыр къалъытащ, щIыхьыцIэхэр къыфIащащ, саугъэтхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ. Я цIэ къиIуапхъэщ къэралым и кинематографием хэлъхьэныгъэфIхэр хуэзыщIа, кинофильмхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа ди режиссёрхэм, сценаристхэм. Апхуэдэщ УФ-м и ТхакIуэхэм, Кинематографистхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт, усакIуэ, тхакIуэ, журналист, сценарист Жылэтеж Сэлэдин, УФ-ми КъБР-ми щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, КъБР-м и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм, республикэм ЩэнхабзэмкIэ и фондым, «Налшык-НОТР» телекомпанием я унафэщI, фильми 150-м нэблагъэ, тхылъ 12 зи Iэдакъэ къыщIэкIа, дамыгъэ лъапIэ куэд зыхуагъэфэща Вэрокъуэ Владимир, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, режиссёр, актёр, продюсер Фырэ Руслан, продюсер, усакIуэ икIи сценарист Бэлагъы Любэ, режиссёр, сценарист, уэрэджыIакIуэ Хьэжырокъуэ СулътIан, актрисэ, сценарист, композитор, режиссер, егъэджакIуэ Жэман Iэминэ сымэ, нэгъуэщIхэри. 
Зи цIэ къитIуахэм ящIа лэжьыгъэхэм щыщу къыхэзгъэщынут ди щIыналъэм и кинематографием ехьэлIа Iуэху гуапэ нэгъабэ Налшык къалэм зэрыщекIуэкIар - Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм и республикэхэм щытраха «По небу босиком» фильмыр – япэу Урысейм и къалэ 57-м, хамэ къэралхэм щIэупщIэшхуэ иIэу зэрыщагъэлъэгъуар. ЖанркIэ фильмыр мелодрамэщ. Режиссерри сценарийр зытхари Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Осетие Ипщэ республикэхэм щIыхь зиIэ я артист, уэрэджыIакIуэ Хьэжырокъуэ СулътIанщ. Мы гъэми Хьэжырокъуэм утыку кърихьэнущ «Пиджак» фильмыр. Апхуэдэу хъыбар гуапэщ ди хэкуэгъу актрисэ икIи режиссёр, «Лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ», «Перед завтраком», «Любовь в Вегасе» фильмхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Жэман Iэминэ и «Человек кино» лэжьыгъэр Нью-Йорк къызэрыщыдэкIар. 
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Сочэ къалэм 2016 гъэм щекIуэкIа дунейпсо кинофестивалыр къызэригъэпэщащ икIи абы и президент хъуащ Лондон щыпсэу ди хэкуэгъу Бэлагъы Любэ. Абы къыхилъхьа Iуэхур даIыгъащ УФ-м и Президентым дунейпсо щэнхабзэ зэдэлэжьэныгъэмкIэ и лIыкIуэ Швыдской Михаил, сенатор Къанокъуэ Арсен, УФ-м Хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министертвэм, УФ-м и посольствэу Великобританием щыIэм. 
Кинорежиссёр цIэрыIуэ Сокуров Александр ди республикэм щыщу иригъэджа щIалэгъуалэм я лэжьыгъэхэр адыгэбзэкIэ «Россия К» телеканалымкIэ къатащ. Ар ди щIыналъэм исхэр зэрыгушхуэ хъун IуэхуфIщ.
1991 гъэ лъандэрэ ди щIыпIэм кино зэрыщытрамыхар къэплъытэмэ, цIыхухэр куэд щIауэ зыщIэхъуэпс, зыхуэныкъуэ лэжьыгъэу кинофильмхэр зэрыщытыр гурыIуэгъуэщ. Ди республикэм кином зыщегъэужьын и IуэхукIэ гъунэ изылъахэр дызэриIэм дегъэгуфIэ, дегъэгушхуэ. Кинематографием япэ лъэбакъуэ тегушхуэу хэзычахэм, фильмхэм елэжьхэм дяпэкIи ди щIыналъэм, Кавказым и кином хэлъхьэныгъэфIхэр хуащIыну, я зэфIэкIым хагъахъуэу зэрахузэфIэкIкIэ а унэтIыныгъэм зрагъэужьыну, ирагъэфIэкIуэну дащогугъ. 

ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Поделиться: