Олимп е Iуащхьэмахуэ я «тIысыпIэр»?

Пасэрей алыджхэм я IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, тхьэхэм я тхьэмадэ Зевс щыблэкIэ къызэухыу щытар шынагъуащэу икIи иныщэу зэщIэгъуагъуэ, къызыхиутIыпщыкI мафIэ бзийхэм ихъуреягъэр зэщIэзылыпщIэ Олимп Iуащхьэрт.

Дэнэ дежт, атIэ, а бгыр здэщыIар? Куэдыр зэрегупсысымкIэ, Алыдж (Грецие) хэгъэгурщ. АрщхьэкIэ мы Iуэхум мыгурыIуэгъуэ гуэри хэлъщ. Ар сыт жыфIэмэ, япэрауэ, зи лъагагъыр метр 2917-рэ фIэкIа мыхъу а бгыр, алыджхэм я тхьэхэр дэнэ къэна, тщыщ дэтхэнэри гугъу дыдемыхьу дызыдэкIыфынщи, «тхьэхэм я дежкIэ тIэкIу мылъахъшэIуэу пIэрэ ар?» жыдегъэIэ.

Зи гугъу тщIы а къэралым и пасэрей IуэрыIуатэр зыдж, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Гринчер Николай зэрытригъэчыныхьымкIэ, зэман жыжьэм псэуахэм алыдж тхьэхэм я зэхуэсыпIэу къалъытэнкIэ хъуну щытыгъар Кавказ къуршыжьхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къахэбжьыфIыкI Iуащхьэмахуэ хуэдэ бгыжь уардэщ.

А гупсысэм лъабжьэ иIэщ. Тхыдэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, пасэрей алыджхэм я хылI-зекIуэлIхэр хы ФIыцIэм щIэх-щIэхыурэ къызэпрысыкIырти, Кавказ щIыналъэм къихьэрт. Ауэ щыхъукIи, абыхэм гу лъамытэнкIэ Iэмал иIакъым, зыхуэбгъэдэн щымыIэу, узримыгъэплъу дахащэ, метр 5642-рэ зи лъагагъ бгыжь уардэ Iуащхьэмахуэ.

Абы къыдэкIуэу къыхэгъэщыпхъэщ, лъэхъэнэ жыжьэу дызытепсэлъыхьым зи гугъу тщIы бгыжьым, и къызэрыкIыгъуэ дыдэрэ къытригъэзэжу, мафIэ бзий гуащIэхэр къызыхиутIыпщыкIыу зэрыщытар… ИкIи, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, нобэ зиущэхужауэ къытфIэщI щхьэкIэ, а Iуащхьэжьыр, зыкъыщызэкъуихынур дымыщIэ, пщтырагъэ ин дыдэ зыпкърыт мафIэбгщ (вулканщ).

Тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, лъагапIэжьыр иужьрей дыдэу къыщикъуэлъыкIар илъэс 1000 ипэкIэщ. Абы лъандэрэ, цIыхухэри псэущхьэхэри имыгъэпIейтейуэ, зэпIэзэрыту къекIуэкI а бгым зэхуихьэса къарур зыхуэдизыр зыми ищIэркъым икIи ар дунейм къыщытриутIыпщхьэну далэр, щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, икъусыкъужкIэ шынагъуэу икIи псэзэпылъхьэпIэ дыдэу щытынущ .

Ди къэралым и IэщIагъэлIхэр къэхъункIэ хъуну а Iуэхум куэд щIауэ зэдегупсысырти, Урысей Федерацэм ЩIым и физикэмкIэ и институтым щылажьэхэм къалэн щащIат Iуащхьэмахуэ и лъабжьэм зыщIэзыгъэпщкIухьа магмэм и «бэуэкIэм» кIэлъыплъыну.

А унафэм ипкъ иткIэ, техникэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Собисевич Леонид зи пашэ гупыр, ди республикэм и Тырныауз къалэм ипщэкIэ щыIэ нейтриннэ станцым и гъуэдыджым (тоннелым) хуэегъэзыхыгъуэу ихьэри, щIы щIагъым километри 4-кIэ кIуэцIрыкIащ. ИкIи, а Iуэхум хузэтраухуа IэмэпсымэхэмкIэ, Iуащхьэмахуэ и кIуэцIым къыщыхъу-къыщыщIэхэм щыкIэлъыплъащ, щедэIуащ.

Геологие-минералогие щIэныгъэхэм я доктор, мафIэбгхэм я зэхэлъыкIэр джыным илъэс 30-кIэ яужь ита Масуренков Юрий зэрыжиIауэ щытам (2021 гъэм, и ныбжьыр илъэс 93-м иту, дунейм ехыжащ) тетщIыхьмэ, Iуащхьэмахуэ ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ и джабэ нэкIухэм псы пщтырхэр къызэрыщыщIэжыр и нэщэнэщ бгыжьым и кIуэцIым щызэхуэхьэса хъуа хуабэр щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къызэрыщыпхивым. Абы здегупсысым, щIэныгъэлIым игу къэкIащ мафIэбг жеям и «пэщхъыным» къриху гъуэзыр зэрыбгъэупщIыIу хъуну Iэмалыр зыхуэдэри. Масуренковым къыхилъхьат Iуащхьэмахуэ нэхъ и лъабжьэхэмкIэ щыIэ языныкъуэ щIыпIэхэм деж захуабзэу километри 2 - 3-кIэ щыпхыугъуэныкIауэ, бгыжь кIуэцIым щызэхуэхьэса пщтырагъэм тIэкIу-тIэкIуурэ хегъэгъэщIын зэрыхуейр. Ар, дауи, къызэрымыкIуэу мылъкушхуэ зытекIуэдэн Iуэхущ…

Дунейр уэфIу, Кавказ Ищхъэрэм губгъуэ лъэныкъуэмкIэ укъыщихьэкIэ, Iуащхьэмахуэ апхуэдизкIэ уардэрэ дахэу уи нэгу къыщIоувэри, хьэщыкъ ухуэмыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Хъыбар щыIэщ, ди лъэхъэнэм (эрэм) хыхьэ IV-нэ лIэщIыгъуэм, Индыл псышхуэм къызэпрыкIыу КавказымкIэ къэзыунэтIа гуннхэр, нэхущ пшэплъым дыхьэрэну ириIа щIэплъыпIэм хужьышхуэрэ абрагъуэу къыщхьэщыхьа Iуащхьэмахуэ щыIуплъэм, шынагъэ иным зэщIищтэу IуагъэзыкIыжауэ. Языныкъуэ тхыдэтххэм зэрыжаIэмкIи, абдеж дыдэм ирихьэлIэу Iуащхьэмахуэ мафIэбг щIыкIэу къыщызэрыкIагъэнкIэри хэтщ.    

ЛъагапIэжьыр тхьэхэм я тIысыпIэу икIи абыхэм санэхуафэ щащI щIыпIэу щытауэ нарт эпосми къыхощ. Тхыдэ мыжыжьэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, цIыхухэм ящыщу абы япэ дыдэу дэкIар генерал Эммануэль 1829 гъэм иригъэкIуэкIа зекIуэм гъуэгугъэлъагъуэу яхэта къэбэрдей щIалэ Хьэшыр Чыларщ.

Кавказ Шытх Нэхъыщхьэмрэ абы декIуэкI Гуэдзэн Шытхымрэ ящхьэщылъагыкI аранэхэр, ахэр зи къежьапIэ псыкъелъэ дахэкIейхэр, щIыналъэр зэщIэзыгъыхьэ лъагъуэхэр, къуршыпс уэрхэр, хыжьей къабзащэхэр, тIуащIэ зэщIэлыдэхэр зыгъэдахэ уэздыгъей мэзхэр апхуэдизу узыIэпызышэщ, гур хэзыгъахъуэщи, Iуащхьэмахуэ и Iэхэлъахэр ди нобэми цIыхухэр уэру езышалIэщ.